کاظم امینی نینگ غربت کویلری باسیب چیقاریلدی

اوغانستان تانیقلی شاعرویازوچی سی الحاج محمد کاظم امینی نینگ بیرینچی اوزبیکچه شعرتوپلمی غربت کویلری نامیده باسیب چیقاریلدی.

بو شعر توپله مینی تانشتیریش اوچون میمنه شهریده  بولیب اوتگن ییغین ده  فارياب  ولایتي نينگ بیرقطار مدنی واجتماعی شخصیت لری قتنه شیب بو اثر فاریاب فرهنگ اهلی گه تبریک له نیب اوشبو توپلم بیر ارزشلی اثربهالنگن دیر.

غربت کویلری نامیده گی  ینگی اثر ده 40 پرچه شعر 89بیتده سیغدیریلیب شاعرنینگ شخصی امکانیتی و بیر محلی اویوشمه نینگ تشبثی بیلن باسیب چیقاریلگن دیر.

امینی جنابلری حاضرقولیده اون گه یقین چاپ گه تیارلنگن اثری بولیب مادی امکانیت یوقلیگی طفیلی باسیب چیقاریلمه گنینی ایته دی.

انه شوحالده اوغانستان انسان حقلری مستقل کمیسونی نینگ فاریاب ولایتی ده گی مسولی سیدحفیظ الله فطرت فاریابی اوز صحبتیده بیرجماعه  ترقیاتی نینگ معیاری جماعه فرهنگی بولگنی ایتیب  بوبولیم رواجی اوچون جدی حرکت ایتيلیشی کیرک لیگی اوستیده تاکیدلب اوتدی.

استاد محمد کاظم امینی یوریتی میزنینگ تانیقلی فرهنگی لریدن بیری بولیب هلیگچه اونینگ  تاریخ  ادبیات وفرهنگ بولیم لریده گی 20 دن آرتیق اثری باسیب چیقاریلگن . اونینگ اوزبیکچه وفارسچه شعرلری 1359نچی ییل دن بویان مملکت مطبوعاتی ده نشرایتیلماقده.

یورتداش 

 یاش شاعر یولدوز مسرور بیلن تانیشه میز

سخیداد مسرور قیزی یولدوز مسرور 1367- ییلی میمنه شهریده بیر مدنیتلی و ضیالی عایله ده دنیا گه کېلدی. یولدوز لیسه دورینی 1389- ییلی میمنه شهریده گی اوچینچی سانلی قیزلر مکتبیده بیتیرگن. او، حاضر ایسه فاریاب ولایتی میمنه شهریده گی« درخشان» خصوصی عالی تحصیلات مؤسسه سی نینگ  کېچگی بۉلیمیده حقوق وسیاسی بیلیم لر بۉییچه تحصیل آلیب کېلماقده. یولدوز مسرور، عالی تحصیلات موسسه سی اوقووچی سی بۉلیشیدن علاوه، 1383- ییلدن بېری فاریاب ملی رادیوسی اداره سیده تورلی برنامه لرنی باشقه ریب کېله دی. او، گوهر شاد بېگیم نامیده گی اجتماعی ومدنی اویوشمه نینگ اۉرین باسری صفتیده هم خذمت قیله دی. یولدوز مسرور 1389- ییلدن بویان شعر وشاعرلیک عالمیگه کیریب، اوزآنه تیلی بۉلگن اۉزبېک تیلی  همده فارس تیلیده شعر یازه دی.

یولدوز خانم نینگ برچه ایشلریگه آمدلر تیله ب  کیله جککه یېتوک شاعر، ژورنالیست بۉلیب خلقی میزخذمتچی سی بۉلیشی اولوغ پروردگار دن سۉره یمیز.

یولدوزمسرور نینگ شعرلریدن نمونه لر:

گوزل اېزگو

دلبرا سینی فراقینـــگ دن , فغانیـــم بار دور

کېچه کوندوز کۉزیمـــــه آب روانیـــم باردور

ای گوزل اېزگولریم آیدېک یوزینگ کۉرسم دېبان

سېن ایشان گیل سۉزیمه درد نهانیـــــم باردور

سېن اگر کېل سنگ قپتالیمغه اۉلسم دردی یوق

بومنینگ سېوگی نیاتیم دېب توانیم بـــــــاردور

ای فلک حالیمنی سۉرگیل یاکه عشقیم بیر دېبان

سېوگی یۉلدن قیتمه گی من رگده قانیـــم باردور

جان ارا بلبل کبی باغینگه کیرسم هــــــرزمان

فکریمه مینی اوچون هم چقنه گانیــــــم بار دور

***

باورنمیکنی

دیریست درقریه ام گذرنمیکنی

ازآه دل پرغمت خبر نمیکنی

من درخیال توشدم عکس سیاه سفید

لباس نرم عشق را ببر نمیکنی

چندی چشم خسته درنگاه توهنوز

امانگاه خیره تر نظر نمیکنی

سالیست در دام غمت گیر مانده ام

قسم بخدا این همه باور نمیکنی

دادم توان خویش درین ماجرای تلخ

رحمی بمن ومسکین وبشرنمیکنی 

 یورتداش

آق یول گزیته سی نینگ ۲۶-سانیده نشرایتیلدی.

آتم نینگ دېگنلری

بالم اېندی محبت نی قۉی

یازه ویرمه بهارنی، گل نی.

شاعربۉلسنگ، اول ییرنی سیو

یازر بۉلسنگ، اۉیغاتگین اېلنی.

دېنگیزینگ کۉل، توپراغینگ آغو

سېن چی، مقته یپسن اۉلیک بلبل نی

اگر بۉله آلمسه خلقینگه مدد

سوغیریب تشله گین بۉغزینگدن تیل نی.

بالم، یازر بۉلسنگ، حقیقت نی یاز

قۉرقمسدن آچه ویر، اېندی کۉنگیل نی.

برداش بېره آلمسه، کول بۉلسین قاغاذ

اېلنی اویغاتماققه چۉز اېندی قۉل نی.

بالم سفسته نی بیرچېتگه قۉیگین

یېترتعریف قیلماق ساچ و سنبل نی

اېندی اېلیم دېگین، تیلیم دېب یازگین

بۉلمسه آق قیلگوم سېندېک اۉغیل نی

اسلام همراه ایجادیدن

طالبلرنینگ  بهارگی يوريشلری شدتله نیب باریشی و یره ش مذاکره لریده گی حرکتلر

سۉنگگی نېچه کونده، اینيقسه بهار فصلی و هوا ایسیب باریشی بیلن، طالبلر ملی اردو، پولیس و خلق ارا اتفاق کوچلریگه قرشی يوريشلرینی هم کۉپه یتیریب بارماقده لر.

طالبلرنینگ یۉل چېککه سیده ماین یېرلشتیریش و انتحاری يوريشلر كبی عمللری، اېنديليكده افغانستان حربی کوچلری وخلق ارا اتفاق کوچلری بیلن یوزمه-یوز اوریشگه اۉزگرتیریلگن دیر. بو کبی هجوملر نېچه کون ايچیده  افغانستان نينگ ایریم منطقه لریده عملگه آشیریلیب، کۉپلب جان و مال ضررلرگه هم سبب بۉلگن. بو يوريشلر قطاریده طالبلر گروهی ایلگریدن توزيلگن ریجه اساسیده  افغانستان پايتختی کابل همده ننگرهار لوگر، پكتيکا و باشقه نېچه ولایتده انیق مرکزلرده یېرلشیب، حربی کوچلر بیلن یوزمه-یوز اوریشیش امکانینی تاپدیلر. بولردن اېنگ دهشتلی سی باشکېنت (پايتخت) کابلده گی يوريشلر بۉلیب، بوگروه اعضالری مملکت ملی شوراسی، بیرقطار اېلچی خانه لر و حربی مرکزلرنی اۉققه توتیب،  ايسته گن یېرلریگه يوريش اېتیش کوچیگه اېگه  اېکنليك لرینی ینه بیر قتله اثباتله دیلر.

حال بوکی افغانستان خوفسیزلیک رسمی لری طالبلر گروهی کوچیسزله نیب، بوندن کېین یوزمه-یوز اوریشیش کوچیگه اېگه بۉلمه گنليك لری باعث، انتحاری يوريشلر و ماین پارتله تیش گه یوزکېلتیرگن، دېب هرزمان ادعا قيليب كېلگن اېدیلر.

طالبلرنینگ سۉنگگی حرکتلری کۉرستيشیچه، اولر افغانستاندن تشقری كوچلر آرقه لی حمایت اېتیلیب، اینیقسه تخنیک، لوجیستیک و استخبارات بۉلیم لریده تشقریدن قۉللب-قوتلنه دیلر. بو تشقی حمایتلر طالبلر گروهی نی افغانستان حربی کوچلری و خلق ارا اتفاق کوچلریگه قرشی اوریش لریده زمینه یره تیب بېرگن دیر.

بیراق افغانستان حکومتی نېچه ییلدن بویان یره ش مذاکره لری اوچون حرکت اېتیب، طالب لرگروهی نی مذاکره گه چقیریب، اولرگه امتیاز هم بېره دی. عین حالده  طالب گروهی نینگ بوزمه کارلیک فعالیتلری، اولرنی یره ش مذاکره لریده هیچ قنده ی علاقه و توجه لری بۉلمه گنینی کۉرسته دی. بو گروه حکومت نینگ یره ش اوچون بۉلگن حرکت لری و بېریلگن امتیازلرگه توجه کۉرستمه ی، یالغیز دهشت و بوزمه کارلیک فعالیتلر همده قدرت نی بوتونله ی اېگللش فکرینی ايلگری سوریب بارماقده.

طالبلرگروهی، افغانستاندن تشقی کوچلر چیقیب کېتگن لریدن کېین، افغانستان كنترولينی اۉز قۉللریگه آلیش نیتیده لر. بیراق طالبلرنینگ بو نیتی عملگه آشیشی نینگ امکانی یۉق. چونکه دنیا جماعت چیلیگی، اینیقسه امریکا قۉشمه ایالتلری، ترورچی لر و طالب لرگه قرشی یۉلگه قۉيگن اۉن ییللیک حرکتلرینی بېکارگه چيقرمه یدی. امریکا رسمی لری نېچه قتله افغانستان گه نسبتاً اوشبو مملكت نينگ توتگن یۉل- یۉریق لری اۉزگرمسليگی نی تأکیدله ماقده لر.

بیراق افغانستان حکومتی نینگ طالبلر گروهی گه بېره یاتگن امتیازلری جنگری گروه لرنی جانلنتیرگن دیر. انه شو باعث، افغانستان حکومتی یره ش مذاکره لری نینگ استراتیِژی سیگه اۉزگریش کېلیترمه ی، جنگری گروه لرگه بۉلگن امتیازلری دوام تاپگن حالده اوشبو سیاستلر یره ش اوچون یۉلگه قۉييلگن حرکت لرنی يۉق قيلیشی ممکن.

بولرنینگ بری سی بیلن دنیا جماعت چیلیگی افغانستان وضعیتی دن امیدسیز بۉلمه ی، یقین ده شیکاگوده بۉلیب اۉته دېگن ییغین ده ینه بیرمرته تروریزم گه قرشی کۉره ش و افغانستان حکومتی دن حمایت اېتیش مسأله لر بۉييچه بحث اېتیلیب، بو توغریده ینگی ایشانچ لر بېریلیشی ممکن.

 باشقه بیرتماندن، حکومت نینگ چقیریش لریگه قره مسدن، قوراللی جنگریلرنینگ يوريشلری کۉپه یب باریشی، طالبلرگروهی اۉز اختیاریده اېمس لیگی  نی بیلدیره دی.

افغانستان ده امنیت نينگ بوتونله ی تامینله نیشی، جنگری گروه لرگه اهمیتلی بۉلمه ی، افغانستان ملی منفعتی بو گروه لرنی قۉللب- قوتله یدیگن بویوک قدرتلر نینگ مقصد و ایستکلریگه قربان بۉلماقده. بونده ی بیر وضعیتده،  ترورچيليك و زوراوانلیک لر جبهه سیگه قرشی غالب چیقیش نهایت قیین کۉرینه دی. دنیا جماعت چیلیگی ینه بیرمرته بو ترورچی لرنی نابود اېتیش مقصدیده، تروريزمگه قرشی یۉلگه قۉييلگن کۉره ش لرینی شدت لنتیریب، افغانستان توپراغی نی القاعده و تروریست لر اوچون تینچ بیر منطقه بۉلیشیگه رخصت بېرمه گنی لازم. افغانستان حربی کوچلری نینگ هر بۉلیمی نی کوچه يتیریب، اۉز كمك لرینی دوام اېتيریشلری شرط . عكس حالده، بو جنگری گروه لر اوروش ده بۉلگن آرقه داش وحامی لری نینگ همکارلیگیده ینه بیرمرته افغانستان ده حاکم بۉلیب، اۉن ییللیک یوتوق لرنی يۉق قيلیشلری ممكن. بونده ی وضعیت، یالغیز افغانستان لیک لر اوچون اېمس، بلکه بوتون دنیا یشاوچی لری اوچون اۉته خطرلی حسابلنه دی-البته.

یورتداش

تنقيد می يا سۉكيش؟!

محمد حليم يارقين

قاعده گه كۉره، تنقيد نامی آستيده تېلبه لرچه كيشيلرگه تشله نيش، حقارت قيليش و حتی سۉكيش نينگ جوابی حكيملرنينگ كۉرستمه لريگه باقه فقط "سكوت" دير!! كمينه نينگ يۉريغی هم كۉز، نظربېك، بيكارچی، قيزيل قلمپور، ... سينگری كيمسه لر (شايد هم كيمسه)نينگ سچره تگن نرسه لريگه حاليگچه سكوت اېدی! بيراق نه چاره، خلقيميزنينگ "آبرولی جيم تورسه، اخماق قۉرقدی دېيدی" دېگنلری بۉليب قالدی، چاغی!

جانكوير ييگيتيميز سېويملی نوراحمد يورتداش ايميل ارقه لی خط يازيب، "فرازيولوژی" حقيده گی مقاله نشر اېتيلگنی و او حقده كۉپلب (فقط بير كيمسه دن) تنقيدی فكرلر بيلديريلگنینی اېسلب، قنداق بۉلمه سين، بيران جواب قيتيريشنی مېندن التماس قيلگن اېكن. مېن دوستيم يورتداش جنابلريگه تشكر بيلديريب، عادتيمگه قرشی فقط حرمتلی اۉقووچيلرنينگ ذهنلرينی بو حقده روشن قيلماق اوچون مذكور  نقدلر-تۉغريراغی "سچرتمه" لرگه قيسقه ملاحظه لرنی يازه من:

- سۉزليكلرده، "نقد" يخشی و يمان نی فرقلش و اجره تيش؛ ادبياتده اېسه سۉزنينگ محاسن و معايبی نی آچيقلش دېگن معنالر بېريلگن. (دكتور محمد معين، فرهنگ فارسی، 4-جلد، شو ماده)

بوندن تشقری "نقدچی" علمي نقد اصوليگه اساسله نيب، موضوعگه حاكم بۉليشی؛ نقد قيلينه ديگن مسأله نی چوقور اۉرگه نيب چيقيشی؛ قاله بېرسه نقد آقيميده هرقنداق "حب و بغض" دن ييراق بۉليشی و اثر مؤلفی شخصيتی گه نسبتاً هرقنداق حقارت و تعرضدن اۉزينی و تيلينی تييشی ادبياتچيلر تماندن تأكيدلنگن.

"كۉز" مستعار آتلی كيمسه نينگ "سچرتمه" سی و شخصيتی "علمي نقد" نينگ تعريفی، اصولی و شرطلريگه قنچه لر ماس و اويغون اېكنيگه حكم چيقاريشنی، سيز حرمتلی اۉقووچيلرنينگ قضاوت لرينگيزگه حواله قيله ميز!

 افغانستان اۉزبېك ادبياتچيلگی بۉييچه، مطبوعاتيميزده نشر بۉلگن نقد معيارلريگه نسبتاً ماس ايكيته نقدنی عزيز اۉقووچيلر مراجعت قيليشلری اوچون اېسله يمن: بيری، حرمتلی نورالله آلتای كمينه نينگ "وكالت دغدغه لری" كتابيگه يازگن قيسقه نقدی (www.turklar.com)؛ ايكينچيسی، كمينه نينگ جناب نورالله آلتای نينگ "اۉزبېك تيلی سۉزليگی" كتابيگه يازگن نقدی (uzbekweblogers.blogfa.com  ده حليم يارقين ويبلاگی همده "آيدين" مجله سی، 1388، 9-سان). قاله بېرسه، كلاسيك ادبياتيميزده بويوك متفكر و شاعر ميرعليشيرنوايی نينگ "مجالس النفايس" اثريده، شاعر بنايی حقيده گی بيلديرگن فكر و ملاحظه لرينی اۉقيب، نوايی گه دايم متعرض بۉلگن بنايی گه نسبتاً اولوغ نوايی نينگ توتگن يۉريغیدن هم اۉرگه نيب، اۉرنك آليش كېره ك.    

- افغانستان اۉزبېك تيليده گی "فرازيولوژيك عباره لر" تۉپلمی كتابخانه يی همده ساحوی ايزله نيشلر ارقه لی يره تيلگن. اونينگ تأليفيده نه يلغوز تېگيشلی اثرلردن فايده له نيلگن، بلكه افغانستان، اۉزبېكستان و توركيه عالملری بيلن هم اوچره شوولر اۉتكزيليب، فكرلر المه شيلگن و تجربه لريدن فايده له نيلگن. قاله بېرسه مأخذلرده تانيتيلگن تۉپلملرده قۉللـه نيلگن متودلر هم كېره‌كليگيچه كۉزده توتيلگن.

- مقاله نی "كۉز" چوقور اۉقيمه ی، تۉپلم افغانستانده اۉزبېك تيليده عملگه آشيريلگن بيرينچی ينگی ايش دېيلگن حقيقتنی شاشقالاقليك بيلن انگلمه ی يا "كۉز" بۉليب كۉرالمه ی، هيچ قنداق ينگيليك اېمس دېب، اۉزبېكستانده گی قيلينگن ايشلرگه ناشيانه اشاره قيلگن. نه چاره، سياز قره‌شلی و يوره گی كينه و غرضدن تۉله بونداق كيمسه دن بشقه نيمه هم كوتيش ممكن؟! "كۉز" كبی كيمسه لرگه ياقمسه هم، بو ايش افغانستانده تيليميز بۉييچه قيلينگن بوتونله ی بيرينچی و ينگی ايش،دېب ينه بير قتله تأكيدلش كېره‌ك! حتی دری تيلیده گيلرنينگ هم آز مقدارينی تاجيكستانليك عالم تۉپلب نشر اېتگن، نه افغانستانليك عالملر!

- "كۉز"نينگ شو ترماقده حتی اۉزبېكستانده قيلينگن ايشلردن خبرسيزليگی و ميه سی بۉشليگی يققال كۉرينيب تورگن. چونكه، او مقاله ده بيز اېسله گن عالم و اثريدن تشقری اۉزگه بيران عالم يا اثرنی اېسلالمه گن و تۉغريسی اېسلالمه يدی هم! مقاله ده اېسلنگندېك، تيلچيليكده بو ترماق نينگ ياشليگی و ينگيليگی اوچون حقيقتده هم شغللنگنلر سناقلی و اثرلر هم آز دير. اۉزبېكستانده شو ساحه ده كتاب، رساله يا مقاله چيقرگنلر آتی مأخذلر فهرستيده بار. اولردن اساسی و كېنگ كۉلمده ايشلب كتاب چيقرگن عالم دكتور شوكت رحمت الله يوف دير. چونكه او كيشی نينگ دكتورليك علمی ايشلری هم "عباره" لر بۉليب، شو جريانده بير نېچه مقاله و اوچته كتاب نشر اېتگن. كتابلردن بيری 1000 ته عباره تۉپلمی و ايكيته سی اېسه دكتورليك علمی ايشیگه تېگيشلی دير. (اۉزبېك تيلی فرازيولوگيه سينينگ بعضی مسأله لری، تاشكېنت: 1966 ييل و اۉزبېك تيلی نينگ قيسقه چه فرزايولوگيك لغتی، تاشكېنت: 1966 ييل.)

حرمتلی اۉقووچيلرنينگ معلوماتی اوچون شونی اېسلش كېره ك كه، حاضر اۉزبېكستانليك تانيقلی عالم پروفيسور دكتور اېرگش عمروف نوايی اثرلريده گی فرازيولوژيك عباره لرنی تۉپلب نشرگه تيارلماقده. كمينه استاذنينگ التماسلريگه كۉره بو ايشده او كيشی بيلن بيرگه فكر المه شيب توريبميز.

- تۉپلمده افغانستان اۉزبېكلری تيليگه خاص، افغانستان و اۉزبېكستان اۉزبېك شيوه لری بيلن مشترك، بيز و بشقه توركی قرداشلر تيليده گيلر بيلن مشترك، قاله بېرسه دری و حتی عرب تيللريده گی مشترك اۉرنكلرك بارليگيگه كتاب نينگ تأليفيده نظرده توتيلگن يۉريقلر فهرستيده ايتيلگن. بيراق تۉپلمده گی عباره لرنی "كۉز"، اۉزبېكستانده گی فقط فارسي لشگن عباره لری دېگن سۉزی درواقع خلقيميزنينگ تيلیگه توهين و قابليتی و سۉز بايليگينی انكار اېتيش دېمك دير! اونينگ بو ادعاسی بيرياقلمه و غيرعلمي دير. بو مسأله ده اۉلكه لر او ياقده تورسين، حتی بير منطقه نينگ ايكی قيشلاق تيلی و آغزه كی ايجاديده فرقلر و اۉزيگه خاص و منحصر عنصرلر بار! بو حقيقتنی توشونيش و تن آليش كېره ك!  

- بو مسأله ده "كۉز" اۉزی ايتگنيدېك، كووانتوم فزيكی او ياققه تورسين، حتی عادی حسابنی هم بيلمه ی، تۉپلمده گی عباره لرده اۉزبېكستانده اوچره ميديگنلری هم بۉليشی ممكن (اونچه ليك كۉپ اېمس)، دېب حكم چيقرگن و حقيقتده يوقاريده انكار اېتگن خطا سۉزينی بيليب-بيلمی اۉزی رد اېتگن! لېكن، "كۉز" اگر مقاله نی شاشيلمسدن سياز اېمس، چوقورراق اۉقيب، عادی حساب درسينی هم بيلگنده اېدی، شوكت رحمت الله يوف كتابيده 1000 ته و بيزنينگ تۉپلميميزده اېسه 2700 ته نی تقاسلب، (اونچه ليك كۉپ اېمس) دېگن سۉزنی ايشلتمس اېدی! (حداقل شو ايكی اثرنی تقاسله گنده هم!)    

- "كۉز" تۉپلمده گی عباره لر ادبي تيلده بۉلمه ی، آغزه كی شيوه ده يازيلگنينی معلوماتسيزليگی طفيلی تېلبه لرچه قره له گن و اۉزيچه حكم صادر قيليب، ناتۉغری دېگن. حال بو كه، خلق آغزه كی ايجادی خلق نينگ مالی دير و اۉته امانتدارليك بيلن يازيب آلينيشی كېره ك. عكس حالده مسخ بۉليب، اصليتيدن اجره له دی. عيناً شو نرسه كۉزده توتيليب، خلق آغزه كی ايجادی ايكی شكلده كاغذ يوزيگه توشيريله دی (نشر اېتيله دی):

بيری، عيناً راوی ايتگن شيوه ده (آغزه كی شيوه ده). بو نرسه علمی اعتبار و اهميتگه اېگه بۉليب، تيل و لهجه لر تحقيقاتچيلر اوچون اۉته مهم و اساسی منبع دير؛

ايكينچی، ادبی تيلده. بو عامه باب نشر بۉليب، كۉپراق عادی كتابخوانلر اوچون مولجلنگن بۉله دی.

تۉپلمده اساساً بيرينچی يۉريق تنلنگن و بونده ايلگريدن اۉزبېكستانليك تيلچی عالملر بيلن هم مصلحت‌لشيلگن. عباره لر افغانستان اۉزبېكلری شيوه سيده (آغزه كی شيوه ده) يازگنميز. بيراق هر عباره ادبی تيلده ايضاحله نيب، مثاللر اېسه آغزه كی شكلده بېريلگن. بو نرسه فهرستده هم ايتيلگن؛ تۉپلمدن بير مثال:

                         442- باش مینن بارماق:

Bosh minan bormoq                                                        

                        اۉته اخلاص و مراق بیلن بارماق

                       سیز چقیرینگ-چی. بشقه­لر ایاق مینن بارسه، بیز باش مینن باره­بیز!

اېندی "كۉز" خلق آغزه كی ايجادی نينگ بو خصوصيتینی اعتبارگه آلمه ی، تنقيد برماغينی ششگن، يلچيمس، كمپيردی، تيشدی، مينن، ... كبی خلقيميزنينگ آغزه كی شيوه سيده ايشله تيله ديگن سۉزلرگه قۉييب، اۉزيچه ادبی شكلينی كۉرسه تيب، گويا كته خطانی كشف اېتگنينی كۉز-كۉز قيلماقچی بۉلگن. حال بوكه، بيز كۉرستگن شكللر خقلقيميزنينگ آغزه كی شيوه سيده گی تۉغری شكلی دير. بو اۉرينده، "كۉز" بو ساحه نی بيلمه گنليگی باعث، شاشيليب گويا تنقيد قيلگن و بيكارگه جرساليب، تماغ ييرتگن!

- "كۉز" گويا تيل متخصصی صفتيده مقاله ده ايشله تيلگن "تيلچيليك"، تيلچی، "تيلماج"، "ادبياتچی"، ... كبی خالص اۉزبېكچه (توركچه) سۉزلرنی و ايشله تيليشينی اساسيز ناتۉغری، دېب تنقيد قيلگن! تيلچيليك= تيلشناسليك، تيلماج= ترجمان، ادبياتچی=ادبياتشناس، تيلچی=تيلشناس بو اصل اۉزبېكچه سۉزلر قه ی گرامر قاعده لريگه كۉره ناتۉغری بۉليب، و نيمه سببدن بيز ايشلتمه يليك؟ حال بو كه اولر اۉزبېكستان ادبی همده آغزه كی تيليده "كۉز" كۉزله گن تيلشناس، تيلشناسليك، ادبياتشناس، ادبياتشناسليك سۉزلر بيلن مترادف شكلده بيملال كېنگ كۉلمده ايشله تيلماقده. بو حقده اۉزبېكستان مطبوعاتيدن كۉپلب اۉرنكلر كېلتيريش ممكن.

"كۉز" متخصص صفتيده سچرتمه سيده "دانا سۉز" دېگن بيريكمه نی ايشلتگن. عادی اۉقيمشيلی كيشی هم دانا معلم، دانا قيز، دانا طبيب، دانا كيشی و حتی دانا سيچقان دېيليشی تۉغریليگينی بيله دی، ليكن دانا سۉز، دانا ايش، دانا فكر كبی بيريكمه لر تۉغری اېمس، البته. "كۉز" شونچه ادعالری بيلن دانا سۉز بيريكمه سينی ايشله تيب، خطا قيلگن.

- "كۉز" مقاله ده گی سۉزليكلرده هم "عباره" لر بار دېگن جمله نی اۉقيب، آلد-ارقه سيگه قره مه ی، چپك چاليب اۉزيچه رد اېتيب، حتی استهزا بيلن مؤلف نينگ بيليمی يۉق دېب جر سالگن!

حرمتلی اۉقووچيلرگه اېسلش و "كۉز" گه شونی اۉقتيريش كېره ك كه، سۉزليكلرده ايريم مدخل سۉزلر ايضاحلنگندن سۉنگ، اولرگه تېگيشلی بعضی عباره لر هم (مدخل صفتيده اېمس، البته) كېلتيريليب، حتی اولر هم ايضاحلنگن. اۉزبېكچه و فارسچه سۉزليكلر (جمله دن اۉزبېك تيلی نينگ ايضاحلی لغتی "كۉز"ده هم بۉلسه كېره ك!)گه مراجعت قيلينگنده، بو نرسه نی يققال كۉريش ممكن. سۉزليكده مقال، عباره، شعر، مقوله و ... بار دېگن نرسه، سۉزلر قطاری مدخل صفتيده دېگنی اېمس-البته. كۉپلب سۉزليكلر (مثال اوچون دېوان لغات التورك) مقاللر، مقوله لر، شعرلر، عباره لر و ... مخزنی هم دير و  شو نقطه نظردن كته اهميتگه اېگه. غرض و عقده بيلن موضوعگه سياز قره گن "كۉز" نينگ مسأله ده كلته فهمليگی و موضوعدن ناآگاهليگی اۉز-اۉزيدن بېللی! بو اۉرينده او، درواقع "اله تاووق سمان ساچگن، ..." ايشنی قيلگن. فقط تأسف قيليش كېره ك!

- مقاله ده دكتور عارف عثمان، دكتور فيض الله ايماق، عبدالحميد عاطف، نورالله آلتای، صالح محمد حساس، نعمت الله يۉلداش و بشقه بير عده عالملر و مؤلفلرنينگ آتلری و اثرلری قطاری دكتور شفيقه يارقين و كمينه نينگ آتلری و كتابلری هم عيناً موضوعگه تېگيشلی بۉلگنی اوچون اېسلنگن. اگر بشقه لر اېسلنمه ی، فقط اۉزيميز اېسلنگنده اېدی، اونی ريكلام دېسه بۉلر اېدی. اگر "كۉز" هم همت قيليب، متخصصليك بيليميدن فايده له نيب، شو ساحه گه تېگيشلی بيرار ميده اثر هم چيقرگنده اېدی، البته كه اونی هم "ريكلام" قيلر اېديك! هزلدن اۉتسك، بو يېرده، "كۉز" نينگ ادعاسی نااۉرين و فقط عقده، رشك و بدبينليكدن كېليب چيققن، خلاص!   

- افغانستانده برچه اۉزبېكلر (حتی ضيالیلر) "قۉلی كج" عباره نی ايشلته ديلر. "قۉلی اېگری" وريانتی ادبی تيل و اۉزبېكستانده ايشله تيله دی. شونينگدېك، "بالا كېتماق" بيز ايشلتگن (اۉغيرله ماق) معناسيده افغانستان اۉزبېكلريگه خاص عباره بۉليب، اۉزبېكستانده ايشله تيلمه يدی هم و اولر بونی توشونمه يديلر هم! خودی شو معناده "زير اورماق" دېگن تغين بير عباره هم بار. "كۉز" معناسينی اۉزيچه "كتته كېتماق" دېب، بو حقده بيلمينی كۉرستماقچی بۉلگن بۉلسه هم، خطا قيلگن! چونكه "كته كېتماق"، عباره نی خلقيميز بشقه معناده ايشلته دیلر. بيزنينگ تۉپلمده بو عباره قوييده گيچه ايضاحلنگن:

                             2056- كته كېتماق:

Katta ketmoq         

1. مقتنماق؛ كوچ و امكانیتیدن یوقاری ایش قیلماقچی بۉلماق

بونداق كته كېتماقچی اېكن‌سیز، سرمایه‌نگیز یېترلی می؟

2. سفر یا بیرار یوموش (ایش) اوچون اوزاق مدت صرفله‌ماق

بو قتله قیشلاققه كته كېتیب قالدینگیز، تینچلیك میدی؟!

حرمتلی اۉقووچيلر،

بيز يوقاريده "كۉز" نينگ يازگن به اصطلاح "نقد"یگه قرشی جوابنی يازيب، اونده مذكور كيمسه نينگ تنقيدلری و ادعالری قنچه لر غيرعلمی، خطا و اساسسيز اېكنی، اونينگ "نقد" اصوللری و آدابيدن قنچه ليك اوزاقليگی و ناآگاهليگی، ميه سی و شخصيتی قنچه ليك عقده، غرض، قيزغنچاقليك و بدبينليك بيلن يوغريليب كېتگنی، مقاله موضوعیده قنچه لر كمچيليگی بۉلگنی، ... نی مقاله همده اونينگ اۉز سچرتمه سيدن انيق مثاللر بيلن آچيقله ديك.

محروميت، حقارت و تاپته ليشلرنی باشدن كېچيريب، عقده، رشك، و بدبينليك كبی روحی كسليككه يۉليققن كيمسه لر حياتده كۉپ. كۉز، نظربېك، بيكارچی، قيزيل قلمپورلرنينگ سايتلرده ترقتگن و ترقته ياتگن سچرتمه لری و "نقد" دېب برچه اۉزبېك ضياليلريگه تشلنگنليكلری و حقارت قيليشلری، اولرنینگ (يا اونینگ) انه شونداق روحی كسلی بارليگيدن دلالت قيله دی! اينيقسه بولرنينگ برچه يازوولريدن يگانه متخصص دېگن ادعا و من-منليككه بېريليب، ميده و كته سناقلی عالملريميزنی حقارت قيليب، علمی عنوانلری؛ قيلگن ايشلري؛ اۉزگه تيللر عالملری قطاری اېريشگن يوتوقلرينی تن آلمه گنليكلری يققال كۉرونيب توريبدی. نه چاره، خلقيميزنينگ "جوگيدن باتير چيقسه، اول اۉز خيمه سينی يانيديره دی" دېگنلری بي چيز اېمس اېكن-ده!!!  

بو جوابدن سۉنگ، اۉزينی "عاج برجیده" و "يگانه" دېب اۉيلب يورگن "كۉز" نينگ غضبی تاباره قَينب، ينه ده اوج آليب كېتيشی ممكن. بيراق بيز دانا خلقيميزنينگ "... نينگ سرينی آچ، اوروشسه، قاچ" دېگن عجايب مقاللريگه عمل قيله ميز و كوچه بدل قيليب، سكوت قيله ميز!! كاروانيميز بونداق كيمسه لرنينگ جرساليب تماغ ييرتگنلريگه قره‌مه‌ی، اۉز يۉلينی دديل باسيب كېته بېره دی! هر نرسه نينگ تۉغريلگينی زمان گينه كۉرسه ته دی!           

مقاله درواقع تيارلنگن كتاب نينگ مقدمه سی اېدی. تۉپلم تأليفيده قۉللـه نيلگن يۉريقلر فهرستینی مقاله ده ضرورتی بۉلمه گنليگی اوچون آلمه گن اېديك. اېندی حرمتلی اۉقووچيلر فايده لنيشلری و اينيقسه "كۉز" نينگ كۉزينی آچماق مقصدده فهرستنی هم قوييده بېره ميز. 

كتاب تأليفيده قوييده‌گی يۉريقلر كۉزده توتيلگن:

1. برچه فرازيولوژيك عباره‌لر افغانستانده اۉزبېك تيليده باسيليب چيققن كتابلر، نشريه‌لر همده ساحوی ايزله‌نيشلر اساسيده تۉپلنگن؛

2. فرازيولوژيك عباره‌لرنينگ (اَيريم سناقلی ادبي اۉرنكلردن تشقری) دېيرلی برچه‌سی افغانستان اۉزبېك تيلی آغزه كی شيوه‌سی اساسيده يازيلگن. شونينگ اوچون ادبي تيليميزده‌گی "نينگ"، "نی"، "گه" و "ده" كېليشيكلر، اوشبو شيوه خصوصيتی‌گه كۉره اۉرينلی يېرلرده ايشله‌تيلمه‌گن.

3. ايريم استثنالر و مجبوری حالتلردن تشقری، كتاب حجمی ييريكله‌شيب كېتمسليگی اوچون، فرازيولوژيك عباره‌لرنينگ مصدری حالتی‌گينه يازيليب، فعل‌نينگ بشقه شكللری كۉرسه‌تيلمه‌گن؛ مثال اوچون: "كۉككه كۉترماق" ده‌گی فعل نينگ (كۉتردی، كۉتردينگ، كۉترديم، كۉتردينگيز، ... كبی) شكللری يازيلمه‌گن. اۉقووچی‌نينگ اۉزی اولرنی توشونه‌دی، دېگن اميدده‌ميز؛

4. سناقلی استثنالردن تشقری، يوقاريده‌گی دليلگه كۉره عباره‌لرنينگ وريانتلری و اۉخششلری هم بېريلمه‌گن؛ مثال اوچون: (كۉكلرگه كۉترماق، آسمانگه كۉترماق، يوقاريلرگه كۉترماق،... كبی)؛  

5. معناداش فرازيولوژيك عباره‌لرنی ايضاحله‌گنده، گرامرليك توزيليشی و شكلی توگلراق، قاله بېرسه خلق تمانيدن كۉپراق قۉلـله‌نه‌ديگنی اساس آلينيب، بشقه‌سی "←" بېلگيسی بيلن اونگه ارجاع قيلينگن؛ مثال: "آغزيگه سبه‌له‌ماق" عباره ايضاح بېريلمه‌ی، "آغزيگه اورماق" عباره‌گه بونداق ارجاع قيلينگن: "← آغزيگه اورماق"؛

6. ايريم فرازيولوژيك عباره‌لرده‌گی سۉزلر بشقه بير سۉز يا سۉزلر بيلن المه‌شيليب، ينگی عباره توزيشی ممكن. بونداق حالتلرده، المشووده كېله‌ديگن سۉز يا سۉزلر قوس ( ) ايچيده كۉرسه‌تيليب، اَيری عباره يازيشدن واز كېچيلگن؛ اۉرنكلر: "اجلی كېلماق (توتماق)"، "ارقه‌سیدن (پشتيدن) بۉلگن"، "اوی (دكان، چۉنتك)دی اورماق" و بشقه‌لر؛

7. هر بير فرازيولوژيك عباره نينگ بير، ايكی، ... ايضاحی يا معنی‌سی اۉزی نينگ ايری تېگيشلی اۉرنك يا مثالی بيلن بېريلگن؛

8. كتابگه فرازيولوژيك عباره بۉلگن اَيريم دعا و آلقيشلر؛ قرغيش و سۉكيشلر و آنت (قسم)لر هم كيريتيلگن؛

9. هر بير فرازيولوژيك عباره‌دن سۉنگ، عين عباره اۉزبېكستانده قۉللـه‌نه‌ديگن لاتين يازوويده هم بېريلگن. بو نرسه عباره‌لرنی انيق و تۉغری اۉقيشيگه هم كمك قيله‌دی، البته؛

10. كتابده‌گی كۉپلب فرازيولوژيك عباره‌لر افغانستان اۉزبېك تيليگه خاص بۉلسه‌ده، بيراق اولرنينگ انچه بۉليمی اۉزبېكستان اۉزبېك شيوه‌سیده (عيناً يا بيرآز فرقلی) هم بارليگی انيق. قاله‌بېرسه، ايريم اۉرنكلر نه‌يلغوز بشقه قرداش توركچه‌لر، جمله‌دن توركيه توركچه‌سیده، بلكه دری و بشقه تيللرده هم (عيناً يا بيرآز فرقلی) قۉللـه‌نيليشی يا بارليگیگه شك يۉق؛ مثال اوچون: "ايگينه مينن قودوق قازماق" و "قاش قۉيه‌من دېب، كۉز چيقرماق" هم افغانستان، هم اۉزبېكستان و هم توركيه‌ده (بيرآز فرقلی) قۉللـه‌نيله‌دی يا "كۉتيدن كۉترماق"، "بالا كېتماق" و "زير اورماق" كبيلر افغانستان اۉزبېكلريگه گينه خاص عباره بۉليب، اۉزبېكستان و توركيه‌ده اوچره‌مه‌یدی. قاله بېرسه، "نااميد شيطان" و "حسنِ غمكش" كبيلر هم اۉزبېك تيلی و هم دری تيليده بيردېك قۉللـه‌نيله‌دی؛

11. كتابگه، بيزنينگ تيليميزگه كيريب اۉزلشگن ايريم اره‌لش يا خالص دری يا عربچه فرازيولوژيك عباره‌لر هم كيريتيلگن، بيراق بونداق اۉرنكلر سناقلی دير؛ اۉرنكلر: "حسنِ غمكش"، "نااميد شيطان" و "جن و بسم الله" كبيلر؛  

12. بو كتابده، بيز وقت و امكانيتيميزگه يره‌شه تيليميزنينگ (2706) ته فرازيولوژيك عباره‌سينی تۉپلب، نشر اېتديك. بو "دريادن تامچی" دېمك دير. قالگن اۉرنكلرنی اېسه تيليميزنينگ جانكويرلری، غيرت قيليب تۉپله‌یديلر دېگن اميدده‌میز.

حرمتلی عالملر و اۉقووچيلر، بو اثر و اونده‌گی فكرلر همده تۉپلنگن عباره‌لر حقيده اۉزلری‌نينگ خالصانه علمی فكر و نظرلرينی كمينه گه بيلديريب، ممنون قيله‌ديلر دېگن اميدده‌من.

بو ايش نينگ عملگه آشيشیده، اينيقسه ساحوی ايش جريانيده، مېنگه كۉپلب كيشيلرنينگ صميمی كمكلری يېتگن. اولرنينگ آتلری اوزون فهرستنی توزه‌دی. شوباعث، برچه‌لريدن كېچيريم سۉره‌ب، اولرگه منتدارچيليك بيلديره‌من. اولوغ تېنگری، تيليميز و فرهنگيميزنی يوكسلتيريشده برچه‌میزنی قۉللـه‌سين!

"زمزم"  نینگ تاریخی

عرب تاریخچی لرنینگ فکرلریگه کۉره، اوشبو صحرا جایلرده سونینگ پیدابۉلیشی، الله نینگ مرحمتی بیلن ابراهمی علیه السلام و اونینگ اۉغلی اسماعیل علیه السلام حرمت لری اوچون معجزه صفتیده اوشبو بولاق نی چیقردی.

ابراهیم علیه السلام مصردن فلسطین گه قیته یاتگن لریده خاتینی سارا فرزند کۉره آلمه گن اېدی. بوندن ایکه له سی هم عذابده اېدی.  شونده سارا آنه میز اۉزلرینی حاجر اسلمی خذمتکاریدن ابراهیم علیه السلام اۉیله نیشی گه تکلیف قیلدی. ابراهیم علیه السلام  بونی قبول قیلمه گن اېدی لېکن  تېنگری تعالی  تامانیدن کېلگن وحی دن سۉنگ راضی بۉلدی. بی بی حاجر هم تېزکونده حامله داربۉلیب اونگه اۉغیل توغیب بېردی. اسمینی اسماعیل قۉییشدی. سۉنگ سارا و حاجر آره سیده تورلی خیل عداوتلر پیدابۉله باشله دی. سارا آنه میزهم ابراهیم علیه السلام دن حاجرنی و اونینگ اۉغلی نی اوزاقراققه کېتیشی نی التماس قیلدی.

ابراهیم علیه السلام اۉغلینی جوده یخشی کۉرگنی اوچون بو قرارگه راضی بۉله آلمس اېدی، اما خدا تامانیدن سارانی قبول قیل دېگن بویروق توشدی. شوندن سۉنگ او راضی بۉلدی و حاجر و اونینگ اۉغلینی عربستانده گی چۉللردن بیریگه خدا کۉرستگن بارسه کېلمس تامانلرگه باریب تشله ب کېلدیلر.

تېزآره ده اولرنینگ سو ذخیره لری توگه ب قالدی، حاجر هم اطرافینی یوگوریب سو قیدیره باشله دی، لېکن برچه حرکت لری بی فایده بۉلدی، باله اېسه چینقیرلب ییغله ی هم باشله دی. حاجر باله نینگ اۉلیشی نی کۉرمس لیگی اوچون اوزاقراققه کېته دی، اسماعیل ییغله شدن تۉخته مه ی آیاغی بیلن یېرنی اوره باشله یدی. شونده  معجزه- عیناً  شو جایدن بولاق سویی آتیلیب چیقه دی. اسماعیل هم تینچیب قاله دی.  حاجر اۉغلینی آلدیگه یوگوره دی(او یاوایی حیوانلر اونگه هجوم قیلیشدی دېب اۉیله یدی)

لېکن سو بولاغینی کۉریب خرسندچیلیگی ایچیگه سیغمه ی باله نی سوگه تۉیدیریشه باشله دی، سۉنگ  اېسه اۉزینی هم  چناغینی باستیردی. معجزه وی سو کېتیب قالمسلیگی، یوق بۉلیب کېتمسلیگی اوچون اېسه اطرافینی تاشلربیلن چېگره لب قۉیدی. زمزم سوویی نینگ پیدا بۉلیشی هم عیناَ شو روایت گه باغلنه دی.

محمد حليم يارقين

فرازيولوژيك عباره‌لر و اولرنينگ خصوصيتلری

فرازيولوژيك عباره‌لر هر بير تيل‌نينگ مهم بيرليكلريدن سنه‌له‌دی. بو سۉز، اۉزبېك تيليده "فرازيولوژیك عباره" يا قيسقه‌چه شكلده "عباره" و توركيه‌ توركچه‌سیده اېسه "دېيم" (deyim)، دېب يوريتیله‌ی.

"عباره" تيل‌نينگ عليحده بيرليگی بۉليب، توزيليشی‌گه كۉره اېركين باغلنمه يا كه جمله‌گه تېنگ، تۉليق يا كه قسماً معنی‌گه كۉره قيته شكللنگن و صيقللنگن، تورغون سۉز بيريكمه‌‍‌لرينی اۉز ايچيگه آله‌دی.[1]

عباره‌لر هم خودِّ مقاللر و مقوله‌لر سينگری اولوس تمانيدن يره‌تيلیب، كېنگ مقياسده ايشله‌تیله‌دی. عباره‌لرنی فرازيولوژی علمی مطالعه قيله‌دی و اۉرگنه‌دی. ‌"فرازيولوژی يونانچه سۉز بۉليب، او يونانچهPhrasis”  “ توشونچه يا عباره و loges تعليمات يا بيليم معنی‌سيده‌گی سۉزلردن تركيب تاپگن. شونگه كۉره "فرازيولوژی"، عباره‌لر(دېيملر)نی مطالعه قيليش بيليمی دير."[2]

"اۉزبېك تيلی نينگ ايضاحلی لغتی" ده بو سۉز حقيده شونداق يازيلگن:

فرازيولوگيه [فرازيولوژی]: 1. تيلشناسليك نينگ بيرار تيلگه خاص برقرار سۉز بيريكمه‌لری و عباره‌لرينی اۉرگنه‌دیگن بۉليمی 2. بيرار تيلده‌گی برچه برقرار سۉز بيريكمه‌لری و عباره‌لری مجموعی[3]

          دېمك، فرازيولوژی تيلچيليك بيليمی‌نينگ بير ترماغی بۉليب، او عباره‌لر(دېيملر) و اولرنينگ تاپيليش تاريخی همده توزيليش و مضمونی نقطه نظردن تېكشيره‌دی و تحقيق قيله‌دی.

          فرازيولوژی تيلچيليك بيليمی نينگ نسبتاً ياش ترماغی سنه‌له‌دی. بو علم اساساً ييگيرمنچی عصر، اينيقسه سۉنگگی اۉن ييلليگيده رواجلندی.

          فرازيولوژیك عباره‌(دېيم)لرنينگ حدودينی بېلگيلشده، اينيقسه مضمون-محتواسی‌گه كۉره عالملر اره‌سیده قوييده‌گی اوچته نظر بار:

1.             بير تۉپ (گروه، دسته) عالملرگه كۉره، تركبيده‌گی برچه سۉزلر كۉچمه معنی‌ده ايشله‌تیلگن عباره‌لرگينه فرازيولوژيك عباره (دېيم) دير؛

2.             ايكينچی تۉپ بيليمدانلرگه كۉره، عباره‌ده‌گی بير سۉزگينه اگر كۉچمه(مجازی) معنی‌ده ايشله‌تيلگن بۉلسه، او فرازيولوژیك عباره(دېيم) دېيله‌دی؛

3.             اوچينچی تۉپ عالملرنينگ فكريچه، كۉچمه معنی‌سيگه قره‌مه‌ی، تيل‌نينگ برچه صيقللنگن و قورچ عباره‌لرينی فرازيولوژيك عباره (دېيم) دېيش ممكن.[4]

قاله‌بېرسه، فرازيولوژیك عباره‌لرنينگ توزيليشی حقيده هم تورلی فكرلر بار. چنانكه، اَيريم عالملر مقوله‌لر و مقاللرنی هم فرازيولوژيك عباره‌لر، دېب بيلسه‌لر، بشقه بير عده عالملر بو فكرگه قۉشيلمه‌یديلر. هرحالده، فرازيولوژی بيليمی ساحه‌سيده كېليشماوچيليكلر كۉپ بۉليب، بونده يېچيمی تاپيلمه‌گن مسأله‌لر حالی تله‌ی‌گينه.

بو اۉرينده شونی اېسلش كېره‌ك كه، گرامرليك تماندن توگللنگن فكرنی بيلديرووچی اۉتكير مضمونلی، كۉچمه معنی‌ده‌گينه ايشله‌تيلووچی قيسقه، ايخچم خلق حكمتلری "مقال" سنه‌له‌دی.[5]

مقوله، فرازيولوگيزم (عباره‌لر) و مقاللر هر بير تيل نينگ گۉزه‌ل بايليگی دير. فرازيولوژيك عباره‌لر تيل‌نينگ افاده‌لاوچی كوچی و قابليتی همده ايشله‌تووچی نينگ يوكسك استاتيك ذوقی و مهارتینی بيلديره‌دی. بو اوچله توشونچه اره‌لريده‌گی فرقنی بېلگيلش كېره‌ك.

مقال ايكی بۉليمدن عبارت: محاكمه و خلاصه يا نتيجه، يعنی بيرينچی بۉليمده كۉزده توتيلگن يا كۉنده‌لنگ قۉييلگن مسأله بيان اېتيليب (محاكمه قيلينيب)، معلوم فكر اَيتيله‌دی، ايكينچی بۉليمده اېسه اونگه تېگيشلی نتيجه يا خلاصه، اۉگيت صفتيده اَيتيله‌دی. اۉرنك اوچون: "ايشله‌سنگ، تيشله‌ی سن!"

بو مقالده بيرينچی بۉليم (ايشله‌سنگ)ده ايش قيليش و محنت چېكيش اَيتيلگن (مطرح قيلينگن) بۉلسه-ده، ايكينچی بۉليم (تيشله‌ی‌سن!) ده اېسه اونينگ نتيجه‌ يا خلاصه‌سی اَيتيلگن. تغين بير نېچه اۉرنك:

-        قصاب كۉپه‌یسه، مال حرام اۉلر.

-        كلته كسوو، قۉل كويديرر.

-        شَشگن قيز، اېردن يَلچيمس.

-        سِينلگن‌دی، سِينه‌مه!

-        قيميرله‌گن، قير آشر.

مقوله‌ اېسه، عموماً بير بۉليمدن عبارت بۉليب، اساساً اۉگيت يا نصيحت صفتيده اۉقتيريله‌دی. بشقه چه قيليب ايتگنده، مقوله درواقع مقال‌نينگ بير قسمی (كۉپراق ايكينچی بۉليمی)، يعنی خلاصه‌سی كبی دير؛ اۉرنك اوچون: "آدم قيلالمه‌گن ايش يۉق" بو مقوله‌ده، اساساً انسان نينگ قابليتی و استعدادی اۉگيت صفتيده اۉقتيريلگن. تغين بير نېچه اۉرنك:

-        آته‌لر سۉزيگه عمل قيل!

-        آنه حقی توگنمس.

-        ادب بازارده ساتيلمس.

-        كمپيردی دردی غۉزه

-        اۉليككه اۉق آتمه!

فرازيولوژيك عباره‌لر اېل تمانيدن جوده مهارت و بيليم بيلن يره‌تیليب قۉللنه‌دیگن افاده و گۉزه‌لليك، جانلی‌ليك و قوييلگن قيسقه، ايخچم و مستقل سۉزلر دير.[6]  فرازيولوژيك عباره‌ اېنگ آزی بيلن ايكی مستقل سۉز (لكسيمه)دن عبارت بۉليب، بير توشونچه‌نی گينه بيلديره‌دی؛[7] مثال: "قۉلی كج":

-        "او، باله‌ليكده ييقيليب، قۉلی كج بۉليب قالگن".

-        "او قۉلی كج، پيتی‌نی تاپسه بير نرسه‌نی اۉغيرله‌یدی".

بيرينچی مثالده "قۉلی" و "كج" سۉزلری معنی مستقلليگی‌نی سقلب قالگن. حال آنكه، ايكّينچی مثالده اېسه سۉزلرنينگ مستقل معنی‌سی اېمس، بلكه عباره‌نينگ معنی‌سی، يعنی "قۉلی كج" (اۉغری) فايده‌له‌نيلگن.

شونی اېسلش اۉرينلی دير كه، اَيريم پيتلرده مقوله‌لر يا حتی مقاللر هم فرازيولوژيك عباره صفتيده ايشله‌تيليب، عملده فرازيولوژيك عباره شكلينی اۉزيگه آله‌دی؛ اۉرنك اوچون: "نيمه اېكسنگ، اۉشه‌نی اۉره‌سن!" بو بير مشهور و كۉپ قۉللنه‌ديگن مقال دير. اېندی شو مقالدن فايده‌له‌نيب، "تورسون اېككنینی اۉردی" دېيلگنده، او فرازيولوژيك عباره (دېيم) بۉله‌دی.

فرازيولوژيك عباره‌لرنينگ اَيريم مهم بېلگی و خصوصيتلری:

·        فرازيولوژيك عباره‌لر كيشی‌گه اۉگيت يا نصيحت بېرمه‌یدی، بلكه بير يا كه كۉپراق توشونچه‌نی‌گينه افاده‌له‌یدی؛ اۉرنك اوچون: "پوزی آسمانگه"= "مغرور"، "كۉتی آغير"= "دَنگَسه، تنبل"، "باشی خم"= "1. متواضع 2. شرمنده 3. بيرار كمچيليگی بار" و بشقه‌لر. كۉريب تورگنينگيزدېك، بو عباره‌لرنينگ هر بيری، بير يا كۉپراق توشونچه‌نی افاده‌له‌گن و اولردن هيچ قنداق اۉگيت انگله‌شيلمه‌یدی.

·        فرازيولوژيك عباره‌لرنينگ ينه بير مهم خصوصيتی شو كه، اولر قوييلگن، صيقللنگن و سيليق تيل بيرليگی بۉليب، اونده‌گی سۉزلرنی بشقه‌سی بيلن المه‌شيش يا كه اۉزگرتيش عباره‌(دېيم) نی، هم اصل شكل توزيليشی و هم اصل معنی يا افاده اېتيلگن توشونچه‌سيدن اجره‌تيب، بوزه‌دی؛ مثال اوچون قوييده‌گی اۉرنكلرگه دقت قيلينگ:

-        تيشدی، تيشگه باسماق! (چيده‌ماق)،

-        ايگينه مينن قودوق قازماق! (قيين و آغير ايش بجرماق)،

-        آسمانگه يولدوزی يۉق! (1. كمبغل و بيچاره 2. هيچ كيمی يۉق، يلغوز)،

-        تۉپ چاقماق (جوده تۉپالان و شوخليك قيلماق).

يوقاريده‌گی اۉرنكلرده هيچكيم "تيشدی، تيشگه باسماق!" اۉرنيگه "اياغدی، اياققه باسماق"؛ "ايگينه مينن قودوق قازماق!" اۉرنيگه "بېل مينن قودوق قازماق!"، "آسمانگه يولدوزی يۉق!" اۉرنيگه "آسمانگه آيی يۉق!" يا "تۉپ چاقماق" اۉرنيگه "ينگغاق چاقماق" دېمه‌یدی. چونكه، او حالده فرازيولوژيك عباره‌نينگ قالبی بوزيليب، معنی‌سی هم اۉزگره‌دی و كۉزلنگن توشونچه‌نی افاده قيلمه‌یدی.

·        كۉپ معنی‌لیك: كۉپلب فرازيولوژيك عباره‌لر بير يا بير نېچه معنی‌نی افاده‌له‌یدی؛ مثال اوچون: "آت چيقرماق" (4-بېت) عباره‌سی بير معنی‌نی؛ "اۉزيگه آلماق" (64-بېت) عباره‌سی ايكی معنی‌نی؛ "اۉتيب كېتماق" (58-بېت) عباره‌سی اۉچ معنی‌نی؛ "كۉز يومماق" (544-بېت) عباره‌سی تۉرت معنی‌نی و "باش كۉترماق" (111-بېت) عباره‌سی اېسه بېشته معنی‌نی انگله‌ته‌دی. (كتاب متنيده، كۉرسه‌تیلگن بېتلرده‌گی شو عباره‌لرگه قره‌لسين)

كۉپ معنالی عباره‌لرده اونينگ معنی‌لری اساساً بيری ايكينچی‌سيدن اۉسيب چيققن بۉله‌دی. بعضی عباره‌لرنينگ معنی‌لری بيری ايكينچی‌سی اوچون اساس وظيفه‌سينی اۉته‌مه‌یدی، هر بيری اۉزيچه شكللنگن بۉله‌دی. واقعليكدن هرگل (قتله) هرخيل موضوع اساسيده توغيله‌دی؛ مثال اوچون: "ايكی قۉل(ی) نی بورون(ی) گه تيقيب" عباره‌سی اوچ معنی‌لی دير:

-        قوروقدن قوروق، عوضيگه هيچ نرسه آلمه‌ی [يا آلالمه‌ی]"؛

-        بېكارچی بۉليب، بيرار فايده‌لی ايش بيلن شغللنمه‌ی"؛

-        [سفردن ساوغاتسيز كېليب يا بيراونيكی‌گه ساوغات‌سيز باريب].

بو معنیلر اۉز ارا باغلنمه‌یدی، چونكه اساسيده هرخيل موضوع، بشقه-بشقه واقعليك ياته‌دی: بيرينچی سيده بند (تۉله) قۉل بيلن باريب (نيمه دير آليب باريب يا بيرار نيمه آلماقچی بۉليب باريب) بۉش قۉل بيلن قيتيش؛ ايكينچی سيده اېسه قۉلنی بيرار يوموش (ايش) بيلن بند قيلمسليك؛ اوچينچی‌سيده بۉلسه سفردن قيتيب بيرار نيمه كېلتيرمه‌ی يا كه بيراونی كۉرگنی بارگنده بيرار نيمه آليب بارمه‌ی، قۉلی بۉش بارماق.[8]

·        معناداشليك: معناداشليك (مترادفليك، سينونيم) فرازيولوژيك عباره‌لر اره‌سیده هم اوچره‌یدی. ايكی عباره‌نی معناداش دېيش اوچون اولر عينِ بير معنی‌نی انگله‌تيشی شرط.

معناداش عباره‌لر عادتده بير يا كه بير نېچه جهتدن فرققه اېگه بۉله‌دی. شولردن بيری معنی قيرّه‌سیده‌گی فرق بۉليشی ممكن؛ مثال اوچون: "بالا كېتماق" عباره‌سی "قۉلتيغيگه اورماق" عباره‌سیگه، "كولینی كۉككه ساوورماق" عباره‌سی "كولی كۉككه ساووريلدی" عباره‌سیگه و "پول تيكماق" عباره‌سی "پول ياتقيزماق" و "سرمايه ياتقيزماق" عباره‌لريگه معناداش. اولرنينگ هرايكی ته‌سی بير معنی‌نی انگله‌ته‌دی.[9]

معناداش فرازيولوژيك عباره‌لرنی بېلگيلشده، اولر اساسيده بشقه-بشقه موضوعلرنينگ ياتيشی هم حسابگه آلينه‌دی؛ مثال اوچون: بيرآغيز، بيرشينگيله، بيرچيمديم، دانكچه و تيناقچه (تيرناقچه) معناداش عباره‌لری نيگيزيده هرخيل موضوعلر ياته‌دی: بيرينچيسی سۉزلش اعضاسی؛ ايكينچی‌سيده بير باش اوزوم نينگ قسمی، اوچينچی سيده چيمديب آلينه‌دیگن مقدار و تۉرتينچی و بېشينچی سيده بۉلسه قتيقراق نرسه‌لرنينگ مقداری.[10]

·        قره‌مه‌-قرشیليك: فرازيولوژيك عباره‌لرده معنی نقطه نظردن بير-بيريگه قره‌مه-قرشی اۉرنكلری هم بار؛ مثال اوچون: "يوره‌گی كېنگ" و "يوره‌گی تار" يا "تيلی اوزون" و "تيلی كلته" و يا "باشی بلند" و "باشی خم" عباره‌لر.

·        شكلداشليك: ايريم فرازيولوژيك عباره‌لرده شكل توزيليشی نقطه نظردن تېنگليك بار. شكلداشليك عادتده ايكی فرازيولوژيك عباره اره‌سیده واقع بۉله‌دی؛ مثال اوچون: "باش‌كۉترماق" و "باش كۉترماق" بيرينچی‌سينينگ معناسی (قۉزغالان، عصيان) بۉلسه، ايكينچی‌سینينگ معناسی (نيمه‌دن دير كۉز اوزماق؛ قره‌ماق).

·        وريَنتلیك: ايريم فرازيولوژيك عباره‌لر معنی نقطه نظردن عين نرسه بۉليب، فقط توزيليشده بعضی بير سۉزلريده فرقلی بۉليشی ممكن؛ مثال اوچون: "گپ(ی) ده تورماق" نينگ وريَنتلری:

1.    سۉز(ی)ده تورماق،

2.    لفظ(ی)ده تورماق،

3.    قَول(ی)ده تورماق.

بونينگ "سۉز(ی)ده قتيق تورماق" كبی تغين بير تور وريَنتی هم بۉليشی ممكن.

فرازيولوژيك عباره‌لرده اوچ شكلده ورينتلی حالت يوز بېريشی ممكن:

الف) سۉز المشتيريش؛ اۉرنكلر: تۉرت طرفينگ قبله!/ تۉرت يقينگ قبله!؛ تيليدن عسل تامه‌دی/ آغزيدن عسل تامه‌دی.

ب) سۉز قۉشيليشی؛ مثاللر: حالدن كېتماق/ حالدن كېتتيرماق؛ اېسينی تانيماق/ اېس-هوشينی تانيماق.

ج) سۉز تشله‌نیشی؛ اۉرنكلر: دريادن بير تامچی/ دريادن تامچی؛ كۉزی يوميلماق/ كۉز يوميلماق.

بو اوچلّه‌سیدن اېنگ چيگل و مركبی سۉز المشتيريليشی دير.[11]

·        تاريخي خصوصيت: ايريم فرازيولوژيك عباره‌لرده بعضی بير تاريخي شخصلر يا وقعه‌لر هم اۉرين آلگن. بو نرسه، عباره نينگ موضوع يا مضمونيگه كۉره شكللنگن بۉله‌دی. بير نېچه اۉرنك:

-        سلطان محمودتی لتی (جوده ايش ياقمس، سُست و تنبل)،

-        دقيانوس زمانيدن قالگن (جوده اېسكرگن و ايشدن چيققن)،

-        حاتم طايی (جوده سخی و قۉلی آچيق)،

-        فرعون قيتماق (جوده مغرور؛ زوروانچی)،

-        خواجه خضر قيتماق (هر يېرگه تېز و چقّان يېتيب بارماق).

تيلچيليكده فرازيولوژيك بيليمی نينگ ياشليگی و ينگيليگی اوچون، بو ساحه‌ده‌گی ايشلر هم آز دير. يعنی تحقيقاتلر آز، يېچيلمه‌گن مسأله‌لر و چلكشليكلر تله‌ی، قاله‌بېرسه تيللرده‌گی فرازيولوژيك عباره‌لر دېيرلی برچه‌سی تۉپلنمه‌گن.

توركيه‌ليك عالملر، تيللريده‌گی برچه فرازيولوژيك عباره‌لر سانينی اۉرته‌چه (8000) ته دېب چَمه (تخمين)له‌گنلر.[12] بيراق بوگونگه كېليب، توركی تيللرنينگ فرازيولوژيك سۉزليكلری تېگيشلی اۉلكه‌لريده سناقلی بۉليب، برچه عباره (دېيم)لر هم حالی تۉپلنگنيچه يۉق.

 توركيه‌ده بو ترماقده بير نېچه تۉپلم باسيليب چيققن. جمله‌دن فريدون فاضل تولبنجی اۉزی نينگ "تورك آته سۉزلری و دېيملری" كتابيده، آته‌لر سۉزی بيلن بيرگه بير تله‌ی دېيم (عباره)لرنی هم تۉپلب نشر اېتگن.[13] 

دكتور محمد هنگر مېن هم "دېيملر سۉزلوگو" آتلی بير كتابنی نشر اېتگن. بو كتاب خالص عباره (دېيم)لر تۉپلمی بۉليب، اونده مينگ ته تمل فرازيولوژيك عباره (دېيم) الفبا تيزيمی اساسيده معنی‌سی و مثالی بيلن بېريلگن.[14]

شونينگدېك، توركيه‌لیك عالم عمر عاصم آكسوو "دېيملر سۉزلوگو" آتلی كتابی نينگ 1965 نچی ييلی باسيلگن بيرينچی باسمه‌سيده (5700) ته و يېتينچی ايكی جلدلی چاپيده اېسه (8977) ته دېيم و مقال بۉليب، اوندن (6310) ته‌سی عباره (دېيم) و (2667) ته‌سی مقال دير. كتابده‌گی برچه عباره‌لر(دېيملر) معنی‌سی و تېگيشلی مثاللری بيلن بېريلگن.[15]

اېسلش كېره‌ك كه، بو كتابده‌گی عباره(دېيم)‌لرنينگ بير قسمی حاضرگی توركيه توركچه‌سيده  قۉللـه‌نيش ساحه‌سيدن چيقيب، هيچ كيم تماندن ايشله‌تيلمه‌یدی.[16]

 اۉزبېكستانده، تحقيقاتچی عالم رحمت الله شكوروف تمانيدن "اۉزبېك تيلی نينگ ايضاحلی فرازيولوگيك لغتی" آتلی بير تۉپلم باسيليب چيققن. مؤلف نينگ اېسله‌شيچه، بو تۉپلمده (1000) دن آرتيقراق فرازيولوژيك عباره معنی‌سی، تېگيشلی مثالی، ورينتلری و اۉخششلری بيلن، الفبا ترتيبی تيزيمی اساسيده چاپ اېتيلگن.[17]

بشقه توركی اۉلكه‌لرده هم فرازيولوژی بيليمی ساحه‌سیده آزمی-كۉپ می ايشلر و تحقيقاتلر بۉليب، عباره‌لر (دېيملر) تۉپله‌نيب نشر اېتتيريلگن بۉليشی انيق.

اۉلكه‌میز افغانستانده اېسه، (phrase) سۉزی حقيده تيلشناس عالم پوهاند محمد رحيم الهام اۉزی نينگ "روش جديد در تحقيق دستور زبان دری" (دری تيلی گرامری نينگ تحقيقيده ينگی يۉريق) آتلی كتابيده بيرينچی بۉليب، شونداق يازگن: "هرگاه چند شكل لسانی با هم رابطه نحوی داشته باشند به نام عبارت ياد می شود. اين اصطلاح را در بخش نحو معادل (phrase) انگليسی به كار می بريم."[18]

بيراق فرازيولوژيك عباره‌ حقيده بيرينچی انيقراق معلومات و فكرنی تاجيكستانليك عالم محمدالله لطف اۉزی نينگ كابلده چاپ اېتيلگن "دستور زبان دری (نحو)" ناملی كتابيده بېرگن. او فرازيولوژی حقيده سۉز يوريتيب، فرازيولوژیك عباره نينگ خصوصيتلری و نااستوار (نحوی) عباره‌لر بيلن فرقینی بېلگيلب بېرگن.[19]

بو ترماقده كېينلری، تاجيكستانليك عالم احمد سيار بيرينچی بۉليب اساسی ايش باشلب، بيرينچی اثرنی "قاموس مختصر فرازيولوژی دری" آتی بيلن كابلده چاپ اېتدی. كتابده‌ بيزنينگ حسابيميزچه، همه‌سی بۉليب (1238) ته دری فرازيولوژيك عباره تۉپلنگن. كتاب نينگ برچه فرازيولوژيك عباره‌لری عبدالحميد عاطف ارقه‌لی اۉزبېكچه و پشتوگه اۉگيريلگن. مؤلف كتابی‌نينگ كيريش بۉليمیده فرازيولوژی بيليمی و فرازيولوژيك عباره‌لرنينگ گرامرليك توزيليشی و خصويتلری حقيده كېنگ و به تفصيل سۉز يوريتيب، شو پيتگچه دری تيلچی‌ليگيده مقاللر، مقوله‌لر و فرازيولوژيك عباره‌لر اره‌سيده فرق قيلينمه‌ی كېلينگنی‌نی اورغوله‌گن.[20]

افغانستانده، اۉزبېك تيلی‌نينگ فرازيولوژيك عباره‌لری بۉييچه هيچ قنداق بېلگيلنگن ايش بۉلمه‌گن و شونينگ اوچون، تيليميزده‌گی فرازيولوژيك عباره‌لر هم تۉپله‌نيب، ايری كتاب شكلده نشر اېتيلمه‌گن. بيراق بونگه قره‌مه‌ی، دكتور فيض الله ايماق نينگ "خلق دردانه‌لری"، دكتور عارف عثمان نينگ "خلق تفكری"، صالح محمد حساس نينگ "ضرب المثللر يا مقاللر"، نعمت الله يۉلداش نينگ "آته‌لر سۉزی" كتابلری قاله‌بېرسه، "يولدوز" و بشقه بيرتله‌ی نشريه‌لرده باسيليب چيققن "آته‌لر سۉزی" اۉرنكلری اره‌سيده كۉپگينه مقاللر و مقوله‌لر بيلن بيرگه ‌فرازيولوژيك عباره‌لر هم اره‌له‌شيب قالگن؛ چونكه بو كتابلر و اثرلرنينگ مؤلفلری يا تۉپلاوچيلری مقال، مقوله‌ و ‌فرازيولوژيك عباره‌نينگ فرقیگه بارمه‌گنلر!

شونينگدېك، "قاموس مختصر فرازيولوژی دری" كتابده هم تيلماج عبدالحميد عاطف، دری فرازيولوژيك عباره‌لرنينگ اۉزبېكچه ترجمه‌سيده بيرعده  اۉزبیك فرازيولوژيك عباره‌لرنی كېلتيرگن.

 قاله‌بېرسه، محمدحليم يارقين و دكتور شفيقه يارقين‌لرنينگ ايكی جلدلی "فرهنگ اۉزبېكی به فارسی" همده پوهنيار نورالله آلتای نينگ "اۉزبېك تيلی سۉزليگی" كتابلريده هم بير تله‌ی فرازيولوژيك عباره‌لر بار.

هرحالده، اۉلكه‌ميزده تيليميز بۉييچه فرازيولوژی بيليمی حقيده بېلگيلنگن (مشخص) هيچ قنداق ايزله‌نیش و تحقيقات حاضرگچه قيلينمه‌گن. نتيجه‌ده، اولوسيميز تماندن يره‌تيليب، قۉلـله‌نیب كېلگن يا كېله‌یاتگن فرازيولوژيك عباره‌لر هم تۉپله‌نيب، اَيری كتاب شكليده نشر اېتيلمه‌گن.

اولوغ تېنگری مرحمتی بيلن، اۉلكه‌ميزده اۉزبېك تيليده اوشبو ترماقده‌گی بيرينچی آديم كۉته‌ريليب، فرازيولوژيك عباره‌‌لر تۉپلنكن ينگی كتابنی نشرگه تيارله‌ديك. باسيليب چيقه ديگن اوشبو اثر، افغانستان اۉزبېك شيوه‌سیده ايشله‌تيليب كېله‌یاتگن فرازيولوژيك عباره‌لرنينگ بيرينچی مستقل كتابی دير. كتاب نينگ كيريش سۉزی، اونده‌گی كۉنده‌لنگ قۉييليب تحليل اېتيلگن موضوعلر و اَيتيلگن فكر و ملاحظه‌لر، قاله‌بېرسه اونده تۉپلنگن فرازيولوژيك عباره‌لر(دېيملر)، ساحوی عملي ايزله‌نيشلردن تشقری، كتابخانه‌يی ايشلر بۉييچه يوقاريده اېسلنگن اۉزبېكستان، توركيه و تاجيكستان عالملری و تحقيقاتچيلری نينگ نظری و عملی فكر و تجربه‌لری همده اۉلكه‌میزده باسيليب چيققن برچه بديعي نثر اثرلريدن فايده‌له‌نيلگن حالده يوزه‌گه كېلگن.

كتاب نينگ كيريش سۉزی (اوشبو مقاله)، اونينگ تۉپلش يۉريغی همده اونده‌گی اۉرنكلر تيليميز جانكويرلری، اينيقسه عالی اۉقوو يورتلری استادلری و محصللری نينگ اوشبو ترماقده قيله‌جك تحقيقاتلری اوچون يۉللاوچیليك وظيفه‌نی اۉتيشی انيق. كتابده، بيز وقت و امكانيتيميزگه يره‌شه تيليميزنينگ (2700) ته‌دن آرتيق فرازيولوژيك عباره‌سينی تۉپلب، كيريتگنميز. بو "دريادن تامچی" دېمك دير، البته. قالگن اۉرنكلرنی اېسه تيليميزنينگ جانكويرلری، غيرت قيليب تۉپله‌یديلر دېگن اميدده‌میز.

[1]  ممتوف، ا. اې. اۉزبېك تيلی فرازيولوگيزم‌لری نينگ شكلله‌نيش مسأله‌لری، تاشكېنت: 1999، 11-بېت (اۉزبېك تيلی و ادبياتی ژورنالی، 2010 ييل، 6-سان، 107 بېتدن كۉچيريلدی).

[2]  سيار، احمد، قاموس مختصر فرازيولوژی دری، اۉزبېكچه و پشتو تيلماجی عاطف، عبدالحميد، بيهقی انتشارتی، كابل: 1362، مقدمه، 9-بېت.

[3]  اۉزبېك تيلی نينگ ايضاحلی لغتی، 2-جلد، "روس تيلی" نشرياتی، مسكو: 1981، 307 بېت.

[4]  قاموس مختصر فرازيولوژی دری، 10-بېت.

[5]  اۉزبېك تيلی فرازيولوگيزم لری نينگ شكلله‌نيش مسأله‌لری، 11-بېت.

[6]  دكتور محمد هنگر مېن، دېيملر سۉزلوگو (1000تمل دېيم)، اېنگين نشرياتی، انقره: اېكيم 1994، 3-4 بېت.

[7]  رحمت الله‌يوف، شوكت، اۉزبېك تيلی نينگ ايضاحلی فرازيولوگيك لغتی، اۉقيتووچی نشرياتی، تاشكېنت: 1978، 4-5 بېتلر.

[8]  اۉشه اثر، 6-بېت.

[9]  اۉشه اثر، 6-بېت.

[10]  اۉشه اثر، 6-بېت.

[11]  اۉزبېك تيلی نينگ ايضاحلی فرازيولوگيك لغتی، 13-14 بېتلر.

[12]  دېيملر سۉزلوگو (1000 تمل دېيم)، 5-بېت.

[13]  فاضل تولبنجی، فريدون، تورك آته‌لر سۉزی و دېيملری، استانبول: 1963.

[14]  دكتور محمد هنگر مېن، دېيملر سۉزلوگو (1000 تمل دېيم)، اېنگين نشرياتی، انقره: اېكيم 1994.

[15]  آكسووی، عمر عاصم، دېيملر سۉزلوگو، يېتينچی باسمه، 2جلد، انقلاب نشرياتی، استانبول: 1988.

[16]  دېيملر سۉزلوگو (1000 تمل دېيم)، كيريش سۉز، 3-بېت.

[17]  رحمت الله‌يوف، شوكت، اۉزبېك تيلی نينگ ايضاحلی فرازيولوگيك لغتی، اۉقيتووچی نشرياتی، تاشكېنت: 1978.

[18]  قاموس مختصر فرازيولوژی دری، 22-بېت.

[19]  اۉشه اثر، 23-بېت.

[20]  اۉشه كتاب، مقدمه‌سی.

منبع نی کورستمس دن نسخه کوچیریش گه رخصت بیریلمه یدی

نظری بر موسیقی زنان افغانستان

نویسنده:معاون سرمحقق دكتور شفيقه يارقين

وطن عزیز ما یك كشور كاملاٌ سنتی است كه هنوز هم با تسلط كامل علم و تكنالوژی و ارتباطات جهانی در جهان و كشورهای همسایه، در بسیاری از نقاط دور از مركز به جای قانون و حتی گاهی به جای شرعیت نيز سنتها و عرف و عادتها بر سرنوشت انسانهای جامعة ما حكم میكند. تغییر باورها و سنتها بسیار دشوار و زمانگیر است. از همین جهت نمیتوان آنها را به زور تغییر داد یا با فشار حركت آن را به سوی زمانوی شدن، جهانی شدن و قانونی شدن سرعت بخشید.

تفكر و دید جامعة ما نسبت به موسیقی نیز از باورها و سنتهای مردم سرچشمه میگیرد و با تأسف كه این باور لااقل در دهه‌های پسین و از آغاز عصر كنونی چندان موافق با موسیقی نبوده، در حالیكه در گذشته‌های دور یعنی 700 سال و 500 سال پیش در همین سرزمین چنین دیدی وجود نداشته است.

اگر به داستانهای شاهنامة فردوسی و خمسه‌های نظامی، امیر خسرو، امیر علیشیر نوایی، هفت اورنگ مولانا جامی وغیره مروری داشته باشیم، میبینیم كه در سرزمین باستانی ما در هركوی و برزن نوای چنگ و دف و نی بلند بوده و دربار شاهان و كاخهای امیران و ثروتمندان هیچگاه بدون نوازنده‌گان چیره دست، آوازخوانان خوش الحان، رقاصان هنرمند و شاعران شیرین كلام صورتی و شكوهی نداشته است.

حكایت است كه رودكی با ترنم شعر "بوی جوی مولیان" و نواختن چنگ و هماوایی موسیقی و شعر، پادشاه سامانی را -كه میخواست لااقل سه ماه دیگر در جایی كه هست، اوتراق نماید- چنان افسون و از خود بیخود میكند، كه یك لنگة موزه در پای و لنگة دیگر ناپوشیده، به سوی سرزمین اصلی خویش اسپ میتازد. باز هم از رودكی میشنویم كه در دربار سامانی شعرهای خود، شاعران دیگر و از جمله شاعر نخستین بانوی شعر دری "رابعة بلخی" را با همصدایی چنگ و چغانه با آهنگ دلنشین میخواند.

در داستان خسرو و شیرین میخوانیم كه نكسیا و باربد آهنگسازان و نوازنده‌گان و خواننده‌گان نام آوری بودند كه به تعداد روزهای سال و به تناسب و هماهنگی فصول، ماه‌ها، شبها و روزها آهنگ ساخته بودند و با نواهای سحرآمیز چون نوای فرشته‌گان، دل صاحبدلان را به شور میآوردند.

زمان تیموریان، به ویژه زمان پادشاهی یكی از بافرهنگ‌ترین و شكوهمندترین پادشاهان سرزمین ما، یعنی سلطان حسین میرزا بایقرا را به یاد آوریم كه به اذعان شاعر، هنرمند و ادیب والا مقام آن عصر زین الدین محمود واصفی در كتاب "بدایع الوقایع"، میرعلیشیر نوایی در تذكرة "مجالس النفایس" و نیز به تأیید كتاب تاریخی بلند آوازة "بابرنامه" تألیف ظهیرالدین محمد بابرشاه، دربار سلطان حسین میرزا بایقرا و كاخهای امیران و وزیران وی، به ویژه امیر رعیت پرور، عدالت گستر، هنرمند و هنرمند آفرین او امیر علیشیرنوایی هیچ شبی بدون شعر، ظرافتها و مباحث ادبی و موسیقی و رقص نبوده است.

بابرشاه در كتاب "بابرنامة" خویش كه تقریباً به تمام زبانهای مهم جهان بار بار ترجمه شده است، لست مفصلی از هنرمندان، شاعران، ظرفا، ادبا، علما و به ویژه هنرمندان عرصة موسیقی، رقص و آواز خوانی ارائه میدارد كه تجمع چنین گروه عظیم و با آن اوصاف حیرت انگیز حتی از تجسم ما در این زمان بیرون است؛ به طور مثال میتوانیم از اینها نام ببریم:

استاد خواجه یوسف برهان كه استاد امیر علیشیر نوایی در فن موسیقی بوده است، مولانا صاحب بلخی كه شاعر ماهر و هم در موسیقی و علم ادوار استادی كامل بوده است، استاد قل محمد شبرغانی كه در عود و غیژك نوازی سرآمد همگنان بوده است، خواجه عبدالله صدر كه افزون بر دانش كافی در علم ادوار و موسیقی و هنر خطاطی، در نواختن آلة موسیقی "قانون" بینظیر زمان خود بوده است، خواجه ابوالوفای خوارزمی، محمد علی غریبی، مولانا سالمی، مولانا شیخی، پهلوان محمد كشتی‌گیر، مولانا شربتی و به ویژه مولانا كمال الدین عودی و میر بدر رقاص معروف كه اداها و حركات مسحور كنندة او در رقص تكرار ناشدنی و همواره تازه و بكر بوده است.

بعد كه هرات به دست شیبانیها افتاد، هنرمندترین اين هنرمندان عرصه‌های مختلف هنر به ویژه موسیقی به سوی دربار پادشاه سخاوتمند، دانشمند و هنردوست ظهیرالدین محمد بابرشاه مؤسس امپراتوری گورگانیان در هند روی آوردند و در آنجا رقاصان، آوازخوانان، نوازنده‌گان و آهنگسازان سرزمین پهناور هند نیز به این دربار باشكوه و مجلل پیوستند و همه هنرها آنقدر رشد سریع و پایدار داشت كه پس از گذشت بیش از 550 سال هنوز هم اثار عمرانی، كتابها و گردآورده‌های هنری و علمی آنان پابرجا بوده، اعجاب و تحسین ملل شرق و غرب را بر میانگیزد.

در دربار امیر تیمور كوره‌گان و اولاد و احفاد او -كه همین تیموریان هرات و كورگانیان هند اند- موسیقی همچنانی كه در میان مردان به رشد و شگوفایی رسیده بود، در حرمسراها نیز بزم شعر و موسیقی  همواره برپا بود و شاهبانوها و شاهدختهای تیموری هم خود شعر و موسیقی را میآموختند و میسرودند، بلكه هنرمندان و شاعران را تشویق و حمایت مادی و معنوی میكردند.

بعدها در این سرزمین هنرپرور دید بدبینانه نسبت به موسیقی آهسته آهسته پدیدار گشت و مردم با آنكه در محافل خوشی خود از ساز و آواز خراباتیان بهره میگرفتند، اما به آنان به دیدة حقارت مینگريستند و به ویژه موسیقی زنان جایگاهی نداشت و میدانیم كه وقتی رادیوی كابل شروع به نشرات كرد، هيچ خوانندة زن جرأت ابراز وجود نداشت تا اینكه میرمن پروین با جرأت و جسارت تحسین برانگیز خود این طلسم را شكست و راه را برای خواننده‌گانی چون رخشانه، ژیلا، سارا زلاند، آزاده، جلوه (افسانه)، ملینا، قمرگل و دیگران گشود. البته ناگفته نباید گذاشت كه خانم پروین به قشر بالایی جامعه تعلق داشت و همچنانكه احمد ظاهر پسر صدراعظم كشور با آوازخوانی خویش دید جامعه را نسبت به موسیقی تغییر داد، پروین نیز دختر یكی از خوانین بدخشان بوده كه به كابل تبعید شده بوده است.

با آمدن تغییرات ثور 1357، همانگونه كه در گستره‌های مختلف زنده‌گی دگرگونیهای چشمگیری به وقوع پیوست، در موسیقی نیز تغییراتی رونما شد. از یكسو گروه‌های هنری محلی و قومی با ارائه فیستوالها و كنسرتهای موسیقی، اصیل ترین و تازه ترین نمونه‌های موسیقی قوم و محل خود را به مردم عرضه كردند، از سوی دیگر هر وزارتي و ارگانی گروه موسیقی خویش را ایجاد كرد و زیباترین آهنگهای میهنی و تغزلی در آن زمان ثبت تلویزیون و رادیو شد كه امروز نیز بدیل آنها را كمتر میتوان یافت. به ویژه موسیقی زنان و اتن زنانه برای بار نخست به شگوفایی رسید و زیباترین اتن‌ها ثبت تلویزیون شد.

حوادث تاریخی و تغییرات بعدی شرایط ایستایی معینی در جامعه پدید آورد و جنگهای میانگروهی به تمام گستره‌هاي اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی صدمات جبران ناپذیری وارد ساخت. به ویژه ظهور طالبان همانگونه كه از هرسو در جلو رشد و ترقی كشور موانع بزرگ ایجاد نمود، بزرگترین مانع نفوذ ناپذیر را در برابر موسیقی گذاشت، چنانكه نه تنها ساز و آوازی در رادیو و تلویزیون ایجاد نشد، بلكه  خود رادیوها و تلویزیونها، كستها و ویدیوها به دار آویخته شدند، شكستانده شدند و موسیقی به كلی قدغن گردید.

شكست طالبان و ایجاد حكومتهای مؤقت، انتقالی و انتخابی سرآغاز دیگری برای موسیقی كشور بود، اما با آنكه حكومت جدید به همیاری جامعة جهانی و قوتهای ناتو آمده بود و حمایت میشد، اما هنوز هم همان ترس و وحشت گذشته در جسم و جان اهل موسیقی مستولی بود. دختران هنرمند افغانستان -كه در بیرون از مرزهای افغانستان زنده‌گی میكردند- جرأت ابراز وجود داشتند، اما دختران هنرمند در داخل افغانستان هنوز جرأت چهره‌گشایی نیافته بودند.

در حكومت مؤقت و ماه‌های نخست حكومت انتقالی كه معین مسلكی وزارت امور زنان بودم، سعی كردم تا با راه اندازی محافل مشاعره و موسیقی و محافل ادبی و هنری، آتش خاموش شعر و موسیقی را دوباره برافروزم، چنانكه به كمك اینجوی ایتالوی peace wives فیستيوال موسیقی افغانستان را در شهرهای مختلف ایتالیا راه اندازی كردیم و فيستيوال تحت نامAfghanistan back to the music دایر شد و در نخستین شب گشايش رسمي آن، هنرمند قابل احترام و محبوب كشورمان خانم مهوش و در شبهای بعدی هنرمندان مشهور زن از آذربایجان، امریكای لاتین، ایتالیا، افریقا وغیره هنرنمایی كردند.

در آن فيستيوال فیصله شد تا درآمد این فیستيوال برای رشد موسیقی، به ویژه موسیقی زنان افغانستان و احیای مكتب موسیقی رسمی افغانستان هزینه شود و كمكهای دونرهای مختلف برای این منظور جلب گردد، اما این پروژه با سبكدوشی من از آن سِمَت به ثمر نرسید.

خوشبختانه "ستارة افغان" كه از سوی تلویزیون طلوع از مدت هفت سال بدینسو راه اندازی میشود، تأثیر بسزایی برای رشد موسیقی، به ویژه موسیقی جوانان و زنانة كشورمان داشته است. چنانكه از سالی تا سال دیگر و سالهای بعدی، چهره‌های تازه با مهارتها، دانشها و تجربه‌های بیشتر به صحنه ظهور میكنند و از سوی دیگر، پشتیبانی جوانان از این پروسه، نشانگر این حقیقت است كه دیگر هنرمندان گسترة موسیقی به دیدة احترام و مهر نگريسته میشوند و موسیقی آهسته آهسته منزلت و جایگاه علمی و مردمی خویش را باز مییابد، ولی هنوز هم موسیقی زنانه آنچنان كه باید، انكشاف نیافته و هنوز راه دشوارگذار و پرنشیب و فرازی در پیش است تا بذر امیدها به گل بنشیند.

اما جالب این است كه در شمال افغانستان، در ولایتهای فاریاب، بلخ و سرپل آوازخوانان زن  وجود داشتند و محافل زنانه را گرم میساختند. چنانكه خانم ملینا در مزارشریف، ماهرو در سرپل و سبزه‌گل در اندخوی از آن شمار اند. به طور یقین در ولایت هرات، ننگرهار، قندوز و دیگر ولایات نیز چهره‌های زن هنرمند ممكن است بوده باشند كه فعلاً من نام ایشان را به خاطر ندارم.

در این مقاله در مورد هنرمند آواز خوان خانم "سبزه‌گل" معلوماتی چند ارائه میكنم كه امیدوارم جالب، تازه و خواندنی برای خواننده‌گان عزیز باشد.

من در سال روان پروژه یی را با یونیورستی كمبریج در مورد فولكلور یا ادبیات شفاهی و موسیقی فولكلوری اوزبیكان افغانستان به امضا رسانیدم. برای جمع آوری نمونه‌های ادبیات شفاهی و ثبت موسیقی فولكلوری به ولایتهای جوزجان و سرپل سفر تحقیقاتی انجام دادم. در ضمن جمع آوری نمونه‌های ادبیات شفاهی از این دو ولایت، كنسرتی نیز با شركت هنرمندان مشهور: ملا تاج محمد سرپلی، فخرالدین، فیض احمد احمدی، سبزه‌گل و عده‌يي دیگر و نوازنده‌گان آلات موسيقي مردمي راه اندازی كردم.

من سالها قبل، یعنی تقریباً در حدود 35-40 سال پيش آهنگی از رادیو شنیده بودم كه آوازی خیلی گیرا و جوان آن را اجرا كرده بود. وقتی آن آهنگ را در این كنسرت از صدای سبزه‌گل شنیدم، آن سالهای دور به یادم آمد و در تعجب شدم؛ زیرا این صدا پس از 35-40 سال هنوز همان طراوت، گیرایی و جوانی را دارا بود. من كوچكترین تغییر يا لرزشی در این صدای جاودانه نیافتم، لذا پس از ختم كنسرت با خود سبزه‌گل به صحبت نشستم كه معلومات زیر، برگرفته شده از همان صحبت صمیمانه میباشد.

گفتنی است كه در ماه سپتامبر سال 2011 به ارتباط همین پروژه سفری داشتم به انگلستان و در كنفرانس باشكوهی كه در مورد فرهنگ و تاریخ آسیای میانه دایر گردیده بود، اشتراك و سخنرانی نمودم كه موسیقی فولكلوری اوزبیكان افغانستان نیز بخشی از سخنرانی مرا تشكیل میداد. به هرحال چكیدة صحبت رویاروی من با سبزه‌گل چنین است:

نام اصلی این هنرمند آواز خوان " گل اندام" است. پدرش "بوري باي" نام داشت و از باشنده‌گان اصلي شهر اندخوي بود. سبزه‌گل، زنی است با قامت كوتاه، اندام نسبتاً فربه، ملبس با لباس معمولی محلی كه همواره سرش را با روسری به روش خاص خود میبندد. او در حدود 45-50 ساله مینماید، اما صدایش خیلی جوان، باریك، مواج و بلند است كه با سن و سالش همخوانی ندارد. وقتی از او در مورد سنش پرسیدم، مثل صدایش كه تعجب مرا به خاظر طراوت و جوانی خود برانگیخته بود، سن و سال او نیز مرا متعجب ساخت. من او را همانگونه كه نوشتم حدود 50 ساله میپنداشتم، اما او 70 سال عمر داشت و حركات و چابكی اش در نواختن دایره و آواز خواندنش، گذشت عمر را انكار مینمود.

سبزه‌گل وقتی كه هنوز 14 ساله بود، به موسیقی دلبسته‌گی و شیدایی داشت. در هرجا كه میبود و به هركاری كه مشغول میبود، سرِخود و به هوای دل خود شعر میساخت یا به اصطلاح میبافت و آواز میخواند. آواز او چنان بلند، گیرا و پرطنین بود كه دختران همسن و سالش مجذوب صدای او میشدند و بار بار از او میخواستند تا برایشان دایره بنوازد و بخواند. آهسته آهسته سبزه‌گل، گل سرسبد محافل خواهرخوانده‌ها، دوستان و اقاربش شد. در هرمحفل خوشی آواز میخواند و دایره (دف) مینواخت و محفل را گرم میكرد، تا اینكه رفته رفته همین آواز خوانی شغل رسمی و همیشه‌گی او شد.

سبزه‌گل هیچ وقت به مكتب رسمی یا خانه‌گی نرفت و درس نخواند، چنانكه امروز هم حتی سواد نوشتن نام خود را ندارد، اما جالب این جاست كه در اكثر آهنگهایش نظر به وضعیت مجلس و روحیة مهمانان و مناسبت مجلس، به‌گونة فی البدیهه شعر میبافد و میسازد و در قالب آهنگ درآورده، میسراید.

سبزه‌گل هیچوقت پیش كدام استادی به اصطلاح گُر نگذاشته و به شاگردی ننشسته است. طبیعت آزاد، مردم مهربان و هنردوست و قریحه و استعداد خداداد او فطرت و خونش را با موسیقی آمیخته است و از او هنرمندی ساخته است كه بدون سواد موسیقی، از خود تصنیف و آهنگ میسازد.

وقتی از او پرسیدم كه آهنگهای دیگران را میخوانی یا آهنگهای خودت را كه دیگر آهنگسازان ساخته اند، او گفت: نه از دیگران را میخوانم و نه دیگران برایم آهنگ خاصی ساخته اند. من اكثر آهنگهای خودم را خودم ساخته ام و شعر آهنگهایم را هم خودم گفته ام.

از او پرسیدم: وقتی سواد نداری، چگونه شعر میگویی و شعرها را چطور حفظ میكنی تا فراموشت نشود؟

سبزه‌گل در جوابم گفت: خودم هم نمیدانم كه چگونه شعر میسازم و میخوانم، اما وقتی یك شعر از زبانم برآمد، یكبار دیگر تكرار میخوانمش و دیگر فراموشم نمیشود.

سبزه‌گل هنرمندیست كه در خود زادگاهش از كودكی به جوانی و از جوانی به پیری رسیده و جز یكی-دو ولایت شمال افغانستان، به هیچ ولایت دیگری و به هیچ كشوری سفر نكرده است. او در فیستيوالهای رسمی كشور خودمان هم دعوت نگردیده است، حتی كابل را در خواب هم ندیده است! یگانه آهنگ راديويي او به نام "ترلـله‌ی، لـله‌ی لا" را سالها قبل در اندخوی از او ثبت كرده و به رادیو كابل داده اند.

از سبزه‌گل پرسیدم: در بسیاری شهرها و حتی در كابل مردم به آواز خوانها به دیدة تحقیرآمیز نگاه میكردند. آیا تو هم در راه دور و دراز آوازخوانی ات با دشواریها، مخالفتها و اهانتها مواجه شده ای؟ ایا این پیشامدها تو را از ادامة موسیقی باز نداشته است؟

سبزه‌گل با اطمینان و افتخار گفت: من همیشه در بین مردم خود عزت و احترام داشتم و دارم. مردم مرا مثل دختر خود دوست دارند و همیشه خاطر مرا میخواهند. در راه ادامة موسیقی نیز هیچوقت هیچكسی برایم ممانعتی ایجاد نكرده است.

گفتم: در زمان طالبان هیچ زني جرأت بلند كردن صدای خود چي كه حتي جرأت بلند كردن صداي قدمهاي خود را نداشت. در آن زمان تو كه یك زن خواننده بودی، آیا از سوی طالبان اذیت و آزار ندیدی؟ در آن وقت از چی راهی امرار معیشت میكردی؟

جواب سبزه‌گل دور از انتظار من و همة ما و شما بود. او خلاف انتظاراتم گفت: در آغازین روزهای ورود طالبان به شهر اندخوی، در مورد من اطلاعات حاصل كرده بودند و میخواستند مرا دستگیر سازند و شاید هم اگر به دست شان ميافتادم، مجازاتم ميكردند، اما مردم اندخوی از موضوع مستحضر گردیده، دسته جمعی نزد قوماندانشان رفته، از من جانبداری كردند و گفتند: اول از جنازة همه ما بگذرید، بعد به سبزه‌گل دست درازی كنید. او دختر مردم خود است و در این همه سال، از او كوچكترین كار خلافی ندیده ایم. پس چرا او را میخواهید دستگیر كنید؟

طالبان گفته بودند كه موسیقی ممنوع است و آوازخوانها حق ندارند بعد ازاین به كار خود ادامه دهند. مردم اندخوی وعده داده بودند كه مانع آوازخوانی من شوند، اما هنوز مدت كمی نگذشته بود كه خود طالبان به من محتاج شدند. آنان با موتر به دنبالم ميآمدند و مرا به محافل زنانة خود؛ مانند عروسي، شيريني خوري، پايوازي و غيره میبردند و با تحایف و پول نقد از من استقبال میكردند. پول و تحایفی را كه من در دوران طالبان كمایی كردم، نه قبل از آنها و نه بعد از آنها به دست آورده ام.

زنده‌گی خانواده‌گی سبزه‌گل نیز برخلاف اكثر هنرمندان مشهور داخلی و خارجی است. او با شوهرش فیض احمد احمدی -كه او نیز هنرمند است- نیم قرن زنده‌گی مشترك داشته است، بدون اینكه در میان شان نزاعی یا كدام مخالفت جدی رخ داده باشد. یگانه مشكل زنده‌گی شان را كه نبودِ فرزند بود، با قبول سرپرستی یك دختر خوانده و یك پسرخوانده حل كرده اند. آنان اكنون یك پسر و یك دختر فرزندی به نامهای سهيلا و امیر دارند، كه با محبت و دلسوزي از آنان نگهداری و مواظبت میكنند.

از سبزه‌گل پرسیدم: آوازخوانی كسب و كار خانواده‌گی توست؟ آیا در خانواده یا در میان اقوام تان هنرمندان دیگری هم بوده اند كه ترا حمایت كرده باشند؟

او در جواب گفت: نه، هیچگاه در خانواده، اقارب و خویشاوندان من كسی وجود نداشته است كه در راه موسیقی حتی یگ گام پیش گذاشته باشد. من یگانه فرد خانواده و حتی اقوام خود هستم كه این هنر را به عنوان شغل خود برگزیده ام.

سبزه‌گل با آنكه زبان مادری اش اوزبیكی است، به زبان دری هم شعر میگوید و آواز میخواند. با شوهرش وقتی كه كمتر از 17 سال داشته است، ازدواج كرده و شوهرش نیز هنرمند خوبی است. فیض احمد احمدی هم نوازنده و هم آوازخوان است. او، هارمونیه، توله و دایره را خوب مینوازد و آهنگهای فولكلوریك اوزبیكی از جمله چپه‌گردان، قیصاری و گله باغ را كه از آهنگهای معروف و خیلی دشوار است، به راحتی میخواند.

احمدی رقاص ماهری نیزميباشد. رقصهای او خیلی جالب است و مانند میربدر رقاص معروف دربار سلطان حسین میرزا حركات متناسب، گاهي تند، گاهي آرام، اما موزون و بی تكرار دارد. آن شب در كنسرت از او خواسته شد تا یك پارچه رقص اجرا كند. او گفت: گرچه من حالا برای رقص خیلی پیر شده ام، اما خواهش دوستان را میپذیرم.

بعد او با آهنگ دنبوره و دایره چنان رقص جالب و پرشور و تازه‌یی را به نمایش گذاشت كه همه‌گی به حیرت افتادند. او در رقص خود گاهی حركات نرم و آرام و حتی درجا داشت و گاهی چرخشهای تند و حركات سریع و چابك داشت كه از سن و سالش بعید به نظر میرسید. جالب اینكه، این رقص تند و چابك بیش از پنج دقیقه اجرا شد و اجرای چنین رقص جالب و پرتحرك حتی جوانان زیر 20 سال را مانده میكند و از پای میاندازد.

احمدی میگوید: در زمان تره‌كی در اولين جشن سالگرد 7 ثور به كابل دعوت شدم. از همه ولایات كشور دسته‌ها و گروه‌های هنرمندان محلی و اركسترهای رسمی و مدرن دعوت شده بودند. گروه ما به یكه خوانی ملا تاج محمد سرپلی شور دیگری در فیستيوال ایجاد كرد. ملا تاج محمد آهنگی اوزبیكی داشت كه در آن گفته میشد: "همیشه بول خلق، خلق خلق خلق" یعنی ای خلق، همیشه زنده باشی! من دستمال سفیدی در دست داشتم و دستمال دیگری در جیب كه در آن كلمة خلق دست دوزی شده بود. من با همین آهنگ، رقص خویش را اجرا كردم و در آغاز آهنگ، دستمال سفید را به همه نشان داده، در جریان رقص حركاتی شبیه گلدوزی كردن دستمال را تمثیل میكردم و در آخر آهنگ در همانجا كه كلمه خلق تكرار میشد، با یك چرخش تند، همانند شعبده بازان دستمال سفید را در جیب كرده، دستمال گلدوزی شده را كشیدم و مقابل تماشاچیان باز كردم. تمام رهبران دولتی كه در قطار اول نشسته بودند، با دیدن این حركت ناگهانی و شنیدن آهنگ بسیار زیبا و صدای فوق العادة ملا تاج محمد چنان به وجد آمدند كه به پا ایستاده، دقایق متوالی كف میزدند. گروه ما در آن فیستيوال مقام اول را گرفت و به من جوایز نقدی و مدال و مكافات دادند.

سبزه‌گل (گل اندام) آوازخوان مردمی است كه دارای استعداد نادر و صدای گیرا و بیمانندی میباشد. او گلی بود كه در یك باغچة كوچك رویید و گل كرد و پا از آن باغچه به بیرون نگذاشت. نه باغبانی به او رسیده‌گی كرد، نه دستی به نوازشش دراز شد. فقط استعداد خدادادی اش مثل خورشید و صدای خدادادی اش مانند آب، حیات هنری این گل را تا امروز پاسداری ميكنند.

جا دارد كه وزارت امور زنان در محافل و گردهم‌آییهای ملی و بین‌المللی خویش از این هنرمند به انزوا كشیده شده دعوت نماید و اورا چنان كه شایستة اوست، تقدیر و تجلیل كند؛ زیرا او تنها آوازخوان زن است كه در داخل كشور و در زمان سلطة طالبان توانسته است تا صدای جاودانه اش را چون آبشاری زلال در كویر تفتیده و شیارخورده و تشنة موسیقی افغانستان جاری سازد.

وزارت اطلاعات و فرهنگ و نهادهای جامعة مدنی نیز اگر یادی از این هنرمند نمایند و پارچه‌هایی از او را در آرشیف رادیو و تلویزیون افغانستان بایگانی كنند، گوهری بی‌بدیل بر خزانة موسیقی ملی افغانستان خواهند افزود كه بهایش را تا چند سال دیگر حتی نمیتوان تعیین كرد.

 نشرشده درشماره ۲۵- نشریه آق یول

کاپی باذکر منبع مجاز است

سیمینار دو روزه ای زیر عنوان چاپ کتاب ها به زبان اوزبیکی از سوی بنیاد دوستم در کابل برگزار شد.

در این سمینار شماری از نویسنده گان، فرهنگیان و استادان زبان اوزبیکی شرکت کرده کردند.

بنیاد دوستم کمیسیونی را ایجاد کرد که پس از این چاپ کتابها به زبان اوزبیکی را در کشور نظارت کند.

..................

این سیمینار زیر عنوان چاپ کتاب به زبان اوزبیکی دایر شد و در آن روی ضروریت های نظارت بر چاپ کتابها به زبان اوزبیکی بحث و تبال نظر صورت گرفت.

در همین حال نویسنده گان، فرهنگیان و استادان زبان اوزبیکی که در این سیمینارشرکت کرده بودند، راه اندازی چنین سمینار ها را برای رشد فرهنگ و زبان اوزبیکی ارزنده خواندند.

گفتیست بنیاد دوستم که یک بنیاد فرهنگی، اجتماعی و غیر سیاسی است هدف از ایجاد آن تلاش برای بهبود تعلیم و تربیه، حمایت از فعالیت های فرهنگی و سایر فعالیت های خیریه است.

عشق آتشگاهی

کایینات نینگ یره تیلیشیدن مقصد عشق اېدی

           علیشېرنوايی-بویوک شاعر و متفکّر ذات. بو حقیقت قویاش كبی برچه گه عیان. قویاش نینگ تعریفی نی تکرارله‌ی بېریش اېسه، شرط اېمس. اما انه شو بویوکلیک قدرتی نینگ هر بیر اثرده نمایان بۉلیشینی تحلیل قیلیب کۉرسه‌تیش، معنیلر جلاسینی انگلش و اوندن حضورله‌نیش، البته، فایده‌لنیش‌دیر. چنانچه، شاعرنینگ منه بو غزلینی آله‌یلیک:

پریزاده که مشکین زلفی جانیم مستمند اېتمیش،

ملاییک قوشلرین اُول حلقه مولر بیرله بند اېتمیش.

سمن دین کیم یالین دېک تېز اېرور، یوز شکرکیم، گردون

انگه بیزنی سمندروش، مونگه گرد سمند اېتمیش.

چېکرگه عشق آتشگاهی غه دیوانه کۉنگلیم نی

قضا هر بیر شرر تارینی بیر اۉتلوغ کمند اېتمیش.

میی روشن توت، اې ساقی که، کۉنگلوم تیره قیلمیش شیخ

دم و افسون بیله بس کیم انگه اظهار پند اېتمیش.

لبینگده‌گی نوش و زهری حجر آغزیمده، تانگ اېرمس گر

منگه هر زهرخند اۉلغانده دل بیرنوش خند اېتمیش.

لب لعلین ملاحت خالی بیرله بهره ور قیلغان

مېنینگ جانیمنی داغی عشق بیرله بهره مند اېتمیش

بیراو کیم سرودېک آزادوش بۉلدی بو باغ ايچره

قضا دهقانی هم سرسبز آنی، هم سربلند اېتمیش.

نوایی، کېچ واصل امیدېدین کیم، حق سېنی بیحد

ذلیل و زار و یارینگنی عزیز و ارجمند اېتمیش

اوشبو غزل عجایب دلربا آهنگی، رومانتیک-آرمانی تصویرلری، نازک عرفانی معنی لری و شونگه مناسب تمثال و تشبیه‌لری بیلن قلبنی رام اېته‌دی. هربیر بیت- بیرلوحه: اونده یار جمالی وصفی یاکه اونینگ کريشمه- استغنالری و بونینگ عاشق دلیده تصویری افاده لنگن.  شونگه بناّ، هربیر بیت ایچیده تضادی معنی بار. یعنی معشوقه اۉز حسنی جمالی، جذبه سی بیلن مغرور، بی پروا عاشق اېسه بو تېنگسیز حسن گه یېتیشیش اشتیاقده پروانه دېک تلپینه دی.

نوایی تصویریده دنیاوی و الهی معنی لری بیرگه- بیری ایکيّنچی سینی ایضاحلب، تۉلدیریب کېله دی. باشقه چه ایتگنده، آبرزلر مجازی ( دنیاوی) معنی لر اېسه الهی.

یخشی سی، هربیر بیت اوستیده تۉخته‌ب، بونی کۉزدن کېچیره میز. بیرینچی بیت نینگ ظاهری معنی سی منه بونده‌ی: قاره زلفی جانیمنی گرفتار اېتگن پریزاد ملکه لرنی اۉز زلفی حلقه لری توزاغیگه ايلینتیریبدی. اما اوشبو بیت نینگ باطنی معنی سی خیله کېنگ راق. پری- خیالی محبوبه یو آدم قیافه سیگه کیریب، کۉزگه کۉرینیشی هم ممکن. پریزاد- پری نینگ فرزندی، دېمک، یعنی خیالی گۉزه للیک و حسن جمال تمثالی. مشک- آهو کيندیگیده قتیق یوگوریشدن قان داغلری ییغیلیب حاصل بۉله دیگن خوشبوی زلف ( ساچ) مشککه اۉخشه تیلر اېکن، دېمک اونینگ قاره‌لیگی و خوشبۉی لیگیگه عشوه قیلینماقده. مستمند- گرفتار اېتیش، عاجز قیلیب قۉییش. ملایک قوشلری قنات لی فرشته لر. حلقه مولر- ساچ بوره ملری. بیراق زلف نینگ صوفیانه معنی سی هم بار. زلف کثرت عالمی مرتبه لری، کثرت عالمیگه خاص جز و کل مناسبتیگه اشاره. زلف نینگ حلقه لری- الهی سِرلرنینگ پنهان لیگی، دېیله دی، لغتلرده.  بیت گه شو نقطه ی نظردن قره یدیگن. بۉلسک اونده- پریزاد- الهیات عالمی نینگ مظهری بۉلگن نورلی بیر خلقت تمثالی بۉلیب، اونینگ زلفی(ساچی) اېسه تجلیات عالمی، یعنی مادی دنیا (کثرت عالمی هم دېیله دی) بۉله دی. دېمک نوایی تصویرله ماقچی بۉلگن عاشق نینگ جانی الهیات گه یېتیشیش یۉلیده بو دنیانینگ معنوی مرتبه لرینی ایگللش گه بېل باغله‌گن سالک اېکن. اونینگ اضطرابلری هم انه شو سِرلرنی دلده سقله ب، مرتبه زینه لریدن کۉته ریلیشدیر. الهی مظهر بۉلگن لیگی اوچون هم پریزاد انسان لر بیلن بیرگه، ملکه لرنی هم بند و اسیر اېتگن.

بوپریزاد نینگ مينگن آتی هم غایه نوردن دیر: چونکه آسمان- سرغیش رنگلی( قویاش ده‌ی) ارغوماق. او یشینده‌ی تېز یوگوره دی و النگه‌ده‌ی کۉک ساری اينتیله دی. عاشق شو النگه گه مفتون- او اۉزینی النگه ایچیده‌گی سمندر ( اۉت ایچیده توغیلیب یشه‌یدیگن افسانوی قوش) گه و شو آت نینگ تویاغی آستیده گی غبارگه اۉخشته‌دی، بوندن شادله نیب، تېنگریگه شکرانه ایته دی.

منبع: ادبیات منظره لری

الفبااوزگزتیروچی: یورتداش

آق یول 25-سانیده نشرایتیلدی

حاضرگی اۉزبېك شعريگه قيسقه بير نظر

شعر و نظم اره‌سیده فرق بار می؟

بوگونگی ادبياتيميزنينگ موزون نمونه‌لری شعر می يا نظم؟

شعر حقيده ارسطو دوريدن باشلب بوگونگچه فيلسوفلر اۉزلريچه؛ ادبيات بيليمدانلری اۉزلريچه؛ شاعرلر اۉزلريچه تورلی تعريفلر بېرگنلر، بيراق اېنگ اېنگ قديمگی، يعنی ارسطودن باشلب، بوگونگی ادبياتچيلر و تنقيدچيلرگچه شعر حقيده‌گی تورلی تعريفلرده بير مشتركليك كۉرينه‌دی، او اېسه وزن يا آهنگ دير. دېمك، شعر و نثر اره‌سیده‌گی بيرينچی كته فرق وزن يا ريتم و آهنگ دير. خواه اونينگ ضرب سانلری تېنگ بۉلسين (عروض وزنلری)، خواه سانلری آز و كۉپ بۉلسين (آق شعر).

بو تعريفلرده، ايكينچی مشتركليك هم تاپيليب، زمانيميزگچه يېتيب كېلگن. او اېسه، خيال و تصوير دير. ارسطودن كېين، ابن سينا شعرگه "خيال" عنصرينی قۉشيب، "شعر، موزون و مخَيّل كلام دير" دېب، تعريفله‌دی. كېينراق "عاطفه و احساس" عنصری هم قۉشيلدی. اېندی شعر حقيده سۉزله‌سك، البته آهنگ، خيال و تصوير، عاطفه و احساس عنصرلريدن اَيری بۉلگن سۉزلرنی شعر، دېب قبول قيليشيميز قيين بۉله‌دی.

اېسكی يا ممتاز ادبياتيميزده "قافيه و رديف" هم اېنگ كته اهميتگه اېگه بۉلگن و اولرسيز، شعرنی تصور قيليش هم ممكن بۉلمه‌گن. گرچه قافيه (ايچكی و تشقی قافيه‌لر) هم اۉز اۉرنيده شعرنينگ آهنگی اوچون كته خدمت قايله‌دی.

شعرده مضمون و شكل بيرليگی و گۉزه‌لليگی، همده سۉز بايليگی گه كته اعتبار بېريله‌دی. تويغو و احساس (كيشيليك و جمعيليك)، شعرنينگ تأثيریگه مهم نقشی بار. مولانانينگ "يوره‌كدن قان جۉشيب آتيلسه، مېن اونگه شعر رنگینی بېره‌من" دېگنی هم انه شو موضوعگه قره‌شلی دير. انسان نينگ ايچكی تويغولری و كېچينمه‌لری، خيال بېزه‌گی بيلن بېزلسه، ريتم گه كيريب يه‌یرلسه، ياقيملی و ينگی سۉزلر و تركيبلرگه قاريشيب، غزل، مثنوی، رباعی، ...، آق شعر كۉيلگینی هم كييسه، شونده شعر بوتون بارليگی بيلن وجودگه كېله‌دی.

بيز دايم اۉزبېك ممتاز ادبياتيميز و بويوك نماينده‌لری نوايی، بابر، لطفی، آتايی، ...، نادره بېگم، اوَيسی، ...لردن فخرله‌نیب كېلگنميز. دايم گلله‌گن، يشنه‌گن ممتاز ادبياتيميز و پارله‌گن ممتاز شاعرلريميز بيلن مقته‌نيب يشه‌گنميز. بو، بير حقيقت؛ اما "حلوا دېگن مينن آغيز شيرين بۉلمس" دېگنلريدېك، اۉتميشگه فخرله‌نیب‌گينه يشش، بوگونگی اۉزبېك ادبياتی و تيلی اوچون يېترلی می؟

بوگون افغانستان اۉزبېك ادبياتيده سان جهتدن يوزدن آرتيق شاعرلر آتينی اوچره‌ته‌ميز. اولرنينگ ايريملری اوچ-تۉرت شعری تۉپلم اېگه‌سی؛ بعضیلری بير تۉپلم نی نشر اېتگنلر؛ كۉپلری تۉپلم قيلگن بۉلمسه‌لر-ده، انترنيت سايتلريده، تذكره‌لر، مطبوعات نشريه‌لری همده خاص موضوعلرگه بغيشلب تيارلنگن تۉپلملرده اۉز شعرلرينی نشر قيلگنلر. بولر اره‌سيده اېرككلر سانی كۉپ بۉليب، عيال شاعرلر اېسه 20 كيشيدن آرتيق. ياشلر يا كه ياشی كۉپراق بۉلسه هم، بيراق اېنديگينه شعر عالميگه قۉشيلگنلرنی هم اگر بو قطار و فهرستگه قۉشسك، قووانچدن قرسك چاليب، قووانيب كېتيشيميز انيق.

يوقاريده‌گی سۉزلردن، شاعرلر كۉپليگی بوگونگی ادبياتيميز هم بورونغی ممتاز ادبياتيميزدن قاليشمس اېكن، دېگن فكرنی هر انسانده توغديره‌دی؛ بيراق سان نينگ اۉزی بير ادبيات نينگ يوكسليشی، رواجلنيشی، يشنشی گه يېترلی ميكن؟ بولرنی بير ياققه قۉيه‌یليك، بير ادبياتنی شكلله‌نيشیگه يېترلی می؟

هرعصر و يا هردوره‌نينگ اۉزيگه خاص تيلی، خاص تورموش يۉسونی، خاص تفكری بۉله‌دی و شولر بيلن تانيله‌دی. اورخون-ينی‌سای تاش بيتيكلریده‌گی تيل، اجتماعی مناسبتلر، تورموش يۉسونی و تفكرینی كاشغری دوريده‌گی تيل...، كاشغری دوريده‌گی خصوصيتلرنی نوایی دوريده‌گی خصوصيتلر بيلن تېنگلشتيريش ممكن می؟

بولر اره‌سيده قنچه زمان و مكان فاصله‌سی بار بۉلسه، اۉشنچه تيللری، تورموش طرزلری، تفكرلریده هم فاصله و اوزاقليك بار و حتی قنچه كه ارقه‌گه، اۉتميشگه قره‌ب بارسك، فرقلرنی كته‌راق و اۉرته‌ده‌گی مسافه‌نی كۉپراق و چوقورراق كۉره‌ميز.

بوندن مقصديميز نيمه دير؟

بوندن مقصد شوكه، هرزمان نينگ اۉز تيلی، اۉز تفكری، اۉز بديعی افاده‌سی، يعنی زمانویليك خصوصيتی بۉليشی كېره‌ك. بيزنينگ چاغداش (معاصر) شعريميزده هم اۉزيگه خاص تيل، خاص تفكر، خاص بديعی اسلوب و افاده سۉزلری، يعنی زمانويليك بار می؟

بو موضوعنی ياريتيش اوچون اثبات-دليللر، شعری اۉرنكلر كېلتيريش كېره‌ك. شونده‌ی اېكن، بيرينچيدن ممتاز شعريميز نماينده‌لری نوايی، بابر و نادره‌لردن اۉرنكلر كېلتيره‌ميز. نوايی بير پيتلرده (550 ييل بورون) ياری نينگ كۉزينی مقتب، ايتگن اېدی:

        قراكۉزوم كېل و مردمليغ اېمدی فن قيلغيل

       كۉزوم قراسيده مردم كبی وطن قيلغيل

بو شعر سۉز اۉيينی بايليگی، چوقور معناسی، اجتماعی روحی و بديعی صنعتلری بيلن اۉز زمانيده هم مشهور اېدی و حاضر هم اۉزبېكستانده، بيرقنچه خواننده‌لر اونی اۉزبېك كوی و مقاملريگه ساليب، كويله‌یديلر. بوشعرده نوايی "مردمليغ" بيلن مردم "كۉز قرچيغی"، قراكۉز بيلن (يار وصفی و خصوصيتی) كۉز قراسی (كۉز قراچيغی) نی بديعی سۉز صنعتی بيلن كېلتيريب، مضمون جهتدن چوقور اجتماعی فكر و اۉگيتنی بيان اېتگن. نوایی: اگر سېن قره كۉز سېوگلی، مردمليغ، يعنی مردم سېورليك، انسانيليك، مهر-شفقتنی شعار قيلسنگ، كۉز اۉرته‌سيدن كۉز مردمكی دېك اۉرين آلرسن، دېگن.

دېمك، بو يېرده بيرتماندن سېوگلی قره كۉز و گۉزه‌ل دېب ايتيلگن بۉلسه، ايكينچی تماندن انسانی فضيلتلر ارقه‌لی گۉزه‌لليگی كۉزگه تشلنه‌دی. بو بيلن انسانگه اېزگوليك تيله‌گنلر، خلق كۉزيگه عزيز بۉله‌دی، دېيلگن.

اېندی اۉز زمانيميزگه يېتيب كېليب، "قراكۉز"، تشبيهی نی افغانستان چاغداش اۉزبېك شاعرلری و اۉزبېكستان جاغداش بير شاعری نينگ شعريده كۉره‌ميز.

       كۉزلريم دن آلدی اويقو اې دل‌آرا كۉزلرينگ

       هم عنان اختياريم آلدی زيبا كۉزلرينگ

و:

       وقت سحر ناز اويقودن آچتينگ فريبا كۉزلرينگ

       عالم نی مدهوش ايله‌گه‌ی اُول ايكی زيبا كۉزلرينگ

يا شو شاعردن بو بيت، نوايی ايتگن "مردمليغ" معناسينی تكرارله‌یدی:  

       اېل كۉكسيده جای آلدی بوگون، خاطره‌ميز تا

       مردمليك و مردانه‌ صفتليك‌نی فن اېتديم

ينه بير تانيقلی چاغداش شاعرميز نوايی نينگ شو مطلع سيگه قره‌تيب، يازگن:

       قه‌یدن تاپيلدی آغريق، بيلمان قراكۉزينگگه

       يا تېگدی مو يامان كۉز، اې جان، قراكۉزينگگه

و شو شاعردن تغين بو بيت:

       هركيم كه سېور سيز كبی بير كۉزی قرانی

       اۉز جانيگه ساتقين آلور البته بلانی

يوقاريده‌گی بيتلر شهلا كۉز، قراكۉز، آغريگن كۉز، فريبا كۉز، ... نی مقته‌گن، بيراق سۉزلری اېسكی و شعر قالبی هم اېسكی بۉلگن حالده، سۉز صنعتلريدن بيرار نشانه، بيرار خيال و تصوير، بيرار تيتره‌ته‌ديگن تويغو-احساس اوچره‌تمه‌یميز! اېندی شعری تۉپلملری بۉلمه‌گن يا شعر عالميگه اېندی آديم تشلب، شعر ايتيب يورگن ياشراق شاعرلرنينگ شعرلريگه نيمه هم دېيش ممكن؟!

اگر بيرينچي و ايكينچی شاعرلريميزنينگ شعرلريگه تنقيدی كۉز بيلن قره‌لسه، اينيقسه سۉنگگی بيتلريده كته ينگليش بارليگی بېللی. بيرينچی شاعر، اوچينچی بيتی نينگ بيرينچی مصرع سيده "خاطره‌ميز" دېب كۉپليك، ايكينچی مصرع ده اېسه "فن اېتديم" دېب بيرليك شكل كېلتيريلگن كه بو دستور نقطه نظردن ينگليش دير.

ايكينچی شاعريميزنينگ شعريده "ساتيب آلماق" نی "ساتقين" سۉزی بيلن افاده اېتيلگن. "قين" و "غين" صفت يساوچی قۉشيمچه دير: يانغين، سۉلغين، ساتقين، تاشقين.

اينيقسه "ساتقين" بوگون سلبی معنی گه اېگه دير. او چقيمچی، گپ تاشووچی و پول عوضيگه بشقه لرنينگ مله‌یی بۉليب يورگن كيمسه‌لرگه نسبتاً قۉلله‌نيله‌دی. بو سۉز شاعرنينگ بشقه بَيتلريده هم "ساتيب آليش" معنی سيده ايشله‌تيلگن.

اېندی اۉزبېكستان چاغداش عيال شاعری "ضميره روزيووا" نينگ "عطرگل گه اَيلنه‌من" ناملی شعری تۉپلميدن اۉرنك:

روپه رم گه قۉييب قۉيدی كيم

قيزيل گلگه ايلنگن اۉت نی

قاره كۉزيم، بغرينگگه آلگين

سېل-سېل بۉليب آققن وجودنی...

هجران بو گل عمريم گه اۉق دير

شفقت قيلگين، كېل اې تېره‌گيم

بو دَم جسميم، وجوديم يۉق دير

روپه رنگده تيترر يوره‌گيم

قاره كۉزيم، بغرينگگه آلگين

خضر و حيوان چشمه‌سی يا آب حيات نی 500 ييلدن بورونغی شاعرلر همده چاغداش شاعر شعريده كۉره‌ميز:

خطی لبی غه توتاش بۉلسه، اې كۉنگول، نې عجب

كه خضر چشمه حيوانغه رهنمايی دور

"بابر"

­خضردېك بيخبر او چشمه دن ايچگنده زلال

بيلدی تاپميش نی كيم ايستر اېدی حالا خالينگ

*

بقا سويی يقاسی اوزره اويين اوردی مو خضر

يۉق اېرسه، او چوچوك اېرنينگ اوزه اوچوغ كۉرونور

لبيب

شعرده روانليك و ساده ليك، شعردن لذت آليشنی تأمانله‌یدی. شونينگ اوچون، گۉزه‌ل تركيبلرنی هم حاضرگی زمان تيليگه ماسلشتيريب، يره‌تيش كېره‌ك. ايريم شاعرلريميز ارخه‌یيك، يعنی استعمالدن چيققن يا كه فقط كلاسيك شعرلرده قۉللنگن سۉزلرنی شعرلريگه كېلتيره‌ديلر و بو بيلن شايد كه عنعنوی شعرگه وفادار قاليشلرينی يا كه بشقه بيرار نرسه‌می انگلتماقچی بۉله‌ديلر. حتی بير قدرلی شاعريميز انترنيت صفحه‌سيده ينگی فورم ده (اېركين شعر) بير شعر يازيب، هرسطر شعريده بير ارخه‌یيك سۉزنی كېلتيرگن اېدی. قيزيغی شو كه هر سۉزنی سانلر بيلن كۉرسه‌تيب، شعرنينگ سۉنگگيده، سۉزلر معناسينی بېرگن اېدی. قيزيقراغی شو كه بير معنی نی انگله‌تووچی ايكی-اوچته استعمالدن توشگن سۉزلرنی كېلتيرگن اېدی.

اگر اېسكرگن سۉزلرنی قيته استعمالگه كيريتيش مقصد بۉلسه، شعرنی اونگه فدا قيليش كېره‌ك اېمس، بلكه مقاله و ژورناليستيك نثرده شعردن كۉره يخشيراق بو ايستكنی عملگه آشيريش ممكن-كو! يا راديو و تلويزيون ارقه‌لی هركون ايكیته اېسكی سۉزنی نېچه قتله ايشله‌تیب ايتيلسه، تيزراق و آسانراق اونی اۉرگه‌نیش ميسر بۉله‌دی.

شعرنی نېگه بونده‌ی بلالرگه اوچره‌ته‌میز؟

اۉرنكلر:

ياغليغينگ كيم جان بيله مېن خسته دورمېن زار انگا

خسته جانلار رشته‌سيدين دور مگر هرتار انگا

"بابر"

بابر آلتی بيتلی بير غزليده تۉرت قتله "ياغليغ" سۉزينی ايشلتگن و جوده گۉزه‌ل بديعي صنعتلر ارقه‌لی بوتون شعرنی يار ياغليغی يا كه قرسی يا كه باش رومالیگه بغيشلب، تورلی تعريفلر، تركيبلر، تشبيه‌لر و استعاره‌لر بيلن اونی مقته‌گن.

كلاسيك يا ممتاز شاعرلريميز زمانيده بو سۉز استعمالده اېكن، بيراق حاضر بو سۉز ايشله‌تيلمسه-ده، ايريم افغانستانليك چاغداش شاعرلريميز زور بېريب ايشلتماقده‌لر. اولردن بيری شونده‌ی دېگن:

ياغليغی گلزار صحنی نقشی دير دېب قۉيمه‌نگيز

يولدوز و آيدن بېزه‌نگن اسمان كۉرگن می سيز؟

 یازووچی: دوكتور شفيقه يارقين

آق یول گزیته سی نینگ 25= سانیده نشرایتیلدی

میمنه ده، کبرا کیوا ن نینگ خاطره سی اېسلندی

فاریاب ولایتی  نینگ خاتین- قیزلر ریاستی و گوهرشاد بېگیم مدنیت اویی، میمنه شهریده تانيقلی شاعر رحمتلی كبرا كیوان خاطره سینی  اېسلش اوچون بیر ادبی ییغین اۉتکزدی. اوشبو ادبی ییغین ده فاریاب ولایتی نینگ شاعر و یازووچیلری، دولت رسمی لری همده بير عده عیاللر و یاشلر قتنشگن اېدیلر.

بو احتفالده سۉزلگن کیشیلر، رحمتلی کیوان نینگ ایجادی، قیلگن مدنی فعالیتلری تۉغری‌سیده سۉزله‌دیلر. سۉزگه چيققنلر شوکبی ادبی ییغینلرنينگ یۉلگه قۉییلیشی، یاش اولادنی  تربيه‌لش، اۉز ادبی سيمالری و اۉتمیش ادبی ميراثلریدن خبردار بۉلیشلری همده شعر و ادبگه قیزیقیشلریگه تورتکی بۉلیشینی اورغوله دیلر.

شونينگدېك، ییغینده ايريم ياشلر کبرا کیوان نینگ شعرلریدن اۉرنكلر اۉقیديلر و محققلر تماندن اۉقیلگن شعرلر حقيده فكرلر بيلديريلدی. احتفال آقيمیده شاعر زمانداشلریدن بيری استاد حمیدالله بوتون حیدری،  کیوان خانم  حقیده یازگن شعرینی اۉقیدی.

آنه مهریدن اوزاقده قالگن انجنیر احمد جاوید كیوان اېسه رحمتلی آنه سینی خاطرلش اوچون اۉتكه‌زیلگن بو احتفال تشبث كارلریدن اۉزی و عایله سی تمانیدن منتدارچیلیك بیلدیریب، آنه سی نینگ قلبیده بار آرزو-ارمانلر و اېزگو نیتلرينی عملگه آشیریشده تیارلیگی نی بیلدیردی.

کبرا کیوان یالغیز شعریت عالمیده قیزیقمه‌ی، بلکه اۉز زمانی نینگ تانیقلی عیال ژورنالیستلریدن بیری هم اېدی. او فاریاب ملی رادیو- تلویزیونی ده بیرینچی عیال حیثیده خلقیگه خذمت کۉرسه‌تیب، بو ساحه ده باشقه عیاللرگه هم یۉل آچیب بېردی. رحمتلی كیوان خانم دری و اۉزبېك تیللریده  شعر یازیب، اۉزیدن  اۉنلب پرچه شعر میراث قالدیرگن. اونینگ شعرلری تورلی كلاسيك قالبلر جمله دن غزل، تۉرتلیك، مثنوی، مخمس همده غيرعروضی ينگی قالبلر (نيمايی و آق شعر) ده ايتيلگن.

کبران کیوان نینگ شعرلریده عموما خلق درد- المی و كۉرگن جفا و ستملری، عیاللر معمالری، ملی بيرليك و بيليم و مكتيب اهميتی كبی مسأله‌لر عكس اېتتیریلگن. شونينگدېك، ثور اۉزگريشی طفيلی يوزه‌گه كېلگن ایریم ملی تېنگلیكلر و آسايشده تورموش قوريش غایه سینی ایلگری سوره دیگن سیاسی حرکتلر بیلن یقیندن علاقه ده بۉلیب، تېنگسیزلیکلر اينيقسه عياللر محروميتگه قرشی کۉره‌شیب کېلگن عیال سنه‌له‌دی.

کبران کیوان کۉز اۉنگیده ریجه توزیب قۉیگن برچه آرزو لریگه اېریشیشی گه ازلدن یازیلگن تقدیر مجال بېرمه‌دی. او 1374-ییلی، 36 یاشیده فانی دنیا بیلن خیرلشدی.

رحمتلی کیوان نینگ شعرلری فاریاب جریده‌سی، بیلگی هفته‌لیگی و یولدوز جریده لریده نشر اېتیلگن. قاله بېرسه، اونينگ اۉزبېكچه و دری شعری تۉپلمی "آلتین تاج" عنوانی آستيده اۉغلی احمد جاوید کیوان ارقه‌لی، استاد هدایت الله هدایت اهتمامی و دكتور شفيقه يارقين نينگ كيريش سۉزی بيلن 1387 ييلی، ميرزا اولوغ بېك فرهنگی انجمنی تمانيدن باسیليب چیقدی. ایتیلیشیچه، کبران کیوان نینگ قالگن شعرلری هم بیر تۉپلم شكلیده باسیليب چیقاریله دی.

برچه انسان بیر ایناغه

اې ایناغم کېل بـوگون کیم برچه سیزگه انتظار

قۉل بېره میز بیر یوره میز تا که بۉلسک کامگار

ايتمه افـــغان و هزاره اۉتمـــــــه تبعیض یۉلیدن

کۉنگلیمیز بیر، یورتـــمیز بیر دۉستلیک هم بر قرار

خدمت ایلاب جان کویانیب برچه ده بیر دېک بۉلیب

بیرله‌شیب بیرلیکنی ایســــــــــترمیز جهانده پایدار

آدم آدمغه قریـــــــــنداش دور زمانلر دور گواه

برچه انسان بیر ایناغه شعر ایلــــــه بېرگیل شعار

کۉک ارا دایــــــــم کۉره میز کېچه لر کیوان میز

سچره تر یارقین نوریــــــنی بیزگه بۉلگی آشکار

کبرکیوان

یازووچی:یورتداش

آق یول 25-سانیده نشرایتیلدی

کرزی جهاندن افغانستان نی یینه ۱۰ ییل

قوله شینی سوره دی

http://a8.sphotos.ak.fbcdn.net/hphotos-ak-snc7/312105_319822501366310_100000156871040_1545485_1691290445_n.jpg

جرمنی نینگ بن شهریده افغانستان کېله جگی و برقرار لیگیگه دایر خلق ارا انجمن بۉلیب اۉتدی. ییغین ده قتنه شگن لردنیاجماعه چیلیگی افغانستان نی قۉلب- قوتلشگه تیار، اما مملکت نینگ اۉزی بیرینچی دن برچه اصلاحات نی عملگه آشیریب، خوفسیزلیگی نی تامینلشده مسول بۉلیب، قانون استوارلیگی گه ته ینگن جمعیت قوریشی لازم لېگی اوستیده تاکیدلب اۉتدیلر. ایکّینچی بن کنفرانسی دنیاجماعه چیلیگی نینگ ۲۰۲۴ نچی ییل گچه افغانستان دن حمایه اېتیشی دن سۉزبېریشی بیلن یکون لندی. بو ییغین ده جمهورریس کرزی اداری فساد و بنگی وارماده لرگه قرشی کۉره ش همده حکومت نی کوچلنتیریشی دن ایشانچ بېردی. کنفرانس یکونیده ۳۳ماده لیک بیراعلامیه ترقه تیلدی. بو اعلامیه اساسی گه کۉره بن انجمنی ده دنیاجماعه چیلیگی و افغانستان رسمی لری بو مملکت نی ایاققه تۉخته تیش ده حرکت ایتیش لریدن سۉزبیردیلر. کنفرانس سونگی اعلامیه سیگه کېلیشیچه افغانستان حکومتی انسان حقلری ، ایرکک وعیاللر آزادلیگی گه حرمت بېریش همده خلق ارا مکلفیت لراساسی ده اۉز حاکمیتی گه دوام بېریشی نی بیلدیرگن دیر. امریکا ، آلمان وباشقه مملکت لر یوقاری مرتبه لی رسمی لری وبیرلشگن ملتلرتشکیلاتی افغانستان ده بۉلگن همکارلیک لری دوام تاپیشیدن سۉزبېریب، عین حالده افغانستان دولتی دن اداره لرده اصلاحات کېلتیریش، پاره خۉرلېککه قرشی کۉره ش، عیال لرحقیگه حرمت بېریش وبیرکوچلی دولت نی اۉرنه تیشده حرکت اېتیشینی سوره گن لر. افغانستان جمهورریسی حامدکرزی انجمن ده یوریتگن صحبتیده ۲۰۱۴- ییلده خلق ارا چېت اېل لیک کوچلری مملکت نی ترک ایتگنیدن سۉنگ دنیاجماعه چیلیگی افغانستان دولتی گه یینه ۱۰ ییلچه یاردمینی تۉخته تمسلیگی نی سۉره دی. بیراق کرزی افغانستان همکاردولت لرگه یوک بۉلیش نی ایسته مه ی بلکیم ۲۰۱۵- ییل گه باریب افغانستان قورالّی کوچلری سانی ۳۵۰ مینگّه ییتیشینی اورغوله دی. کرزی گه کوره بو قدر حربی کوچ خرجتی اون ملیارد دالربۉلیب افغانستان دولتی بو نی تامین لش ده قادر ایمس. افغانستان جمهورریسی یینه بیرمرته جنگری گروه لربیلن مذاکره اېتیشی نی بیلدیریب بو تصمیم بویوک قوریلتای ایسته گی بیلن آلینگنینی اېتدی. حامدکرزی جنگریلربیلن مذاکره لر یۉلگه قۉییلمه یاتگنیدن نالیب، قۉشنی پاکستان نی بو ایشده یاردم بېرمه یاتگنلیکده عیب لگن. او بو کۉره ش ده دولت مغلوب بۉلسه ۲۰۰۱- ییلدن آلدینگی وضعیت گــه قیتیــــــش دن آگاه لنتیردی. عین حالده ایران رسمی لری ۲۰۱۴- ییل دن سۉنگ افغانستان ده گی چېت ایل لیک کوچلر بو مملکت نی قۉیباریب چیقیش لری اوستیده تاکید لب، بیراق غرب مملکت لری اینقسه امریکا قۉشمه ایالت لری افغانستانده حربی پایگاه قوریشی دن آگاه لنتیردی. ایران تشقی ایشلروزیری افغانستان تینچلیکی منطقه اولکه لری اوچون اۉته ارزشلی بۉلگنینی اورغوله دی. اگر بیرینچی بن انجمنی ده آلینگن قرار لرنی تېکشیرماقچی بۉلسک، اوشه ییغین ده آلینگن تصمیم لر بوتونلی صورتده عملگه آشیریلمه دی انه شو باعث افغانستان وضعیتی کون ساین یمان لشیب بارماقده. اهالی اوتگن اون ییل مابینیده عملگه آشریلگن برنامه لردن اونچه لیک راضی ایمس . دنیاجماعه چیلیگی نینگ مالی یاردملری اۉزییریده خرجلنمه_ گن. مملکتده گی امنیت هرکون اۉتیشی بیلن یمان لشیب بارماقده، خلق وضعیتی اۉته ابتر قشاق لیک وآچلیک ایلگری کبی قالگن. اهالی قیین چیلیک لریگه توجه کۉرسه تیلمه گن. قانون همه گه بیردېک عملگه آشیریلمه یدی، خوفسیزلیک کوچلری ییترلیچه تجهیزلنتیریلمه گن، عادی اهالی اوستیده گی زوراونلیک لر دوام اېتماقده، اطراف قیشلاغ لرده دولت حاکمیتی بۉلمه ی قیشلاغ لرجنگری گروه لرآرقه لی باشقه ریله دی. خلققه ایش زمینه سی یره تیب بېریلمه گن، مینگ لرچه یاش ایشسیزلیک لرباعث بنگی وارماده لرگه یوزکېلتیریب یاده قۉشنی اولکه لرده حیات کېچیرماقده لر. یوقاریده اېسله نگن موضوع لر اوستیده بیرینچی کنفرانس ده تصمیم آلینیب دنیا جماعه چیلیگی بو تصمیم لرنی عملگه آشیریشیدن سۉزبېرګن اېدی. دېمک اون ییل اۉتیشی بیلن اوشبو قرارلربوتونلی صورتده عملگه آشیریلمه دی. ایکّینچی کنفرانس نتیجه لرینی هم شونگه قیاص قیلگنده مملکتی میز وضعیتی اون ییل ایمس یوز ییل اوتسه هم توزه لمیدی بلکیم کون اۉتیشی بیلن دولت بیلن خلق اۉرته سیده گی بۉشلیق لر کېنگه ییب یورت ویورتداشلریمیزکېله جگی یمان راق بۉلیشی ممکن. 

آق یول گزیته سی نینگ 24- سانیده نشرایتیلدی

چله توغیلگن باله لر

باله نینگ آنه قارنیده رواجله نیش دوری ۳۸-۴۰ هفته دوام اېته دی. حامله تشقی محیط تاثیریدن آنه نینگ اۉرگانیزمیده حمایه لنه دی و آنه اۉرگانیزمی آرقه لی حیات اوچون مهم بۉلگن آذوقه آله دی و تۉلیق روجلنه دی. نورمالده باله حامله دارلیک نینگ آخریگه کېلیب توغیلیشی لازم. بو مدت ده اونینگ برچه اۉرگانلری تشقی محیطده بی ملال فعالیت کۉرسته دی. اگر باله مدتی دن آلدین توغیلیب قالسه، او حالده او کسلخانه ده مخصوص نظارت آستیگه آلینه دی. مدتی دن آلدین توغیلگن باله لرنینگ ۴درجه سی موجود ۱ . ۳۵-۳۷هفته آره لیگیده: وزنی ۲۱۰۰گرام ۲. ۳۲-۳۴ هفته آره لیگیده: وزنی ۱۵۰۱-۲۰۰۰گرام ۳. ۲۹-۳۱هفته آره لیگیده: وزنی ۱۰۰۱-۱۵۰۰گرام ۴. ۲۹هفته دن آلدین راق- وزنی ۱۰۰۰ گرام دن کم اۉتیزبیش هفته دن کیین توغیلگن باله لرعادتده تیز وزن آشیریب مدتیده توغیلگن تېنگداشلریگه ېیتیب آله دیلر. عادتده بوندی چقه لاق لر ده پتالوژیک کسل لیک لر موجود بۉلمسه، اولرنی شفاخانه دن ۱-۲هفته ایچیده چیقه ریب یوباریشه دی. وزنی ۱۵۰۰گرام دن آشگن باله لرنی اۉپکه سی تشقی محیطده فعالیت کۉرسه تیش گه تیار بۉلمه گنی طفیلی اولرباشیده مخصوص نفس آلیش اوپراتیکه باغله گن بۉله دیلر و بوندی باله لرده ایسیق لیک (تېرموریگولاتیک) رواجلنمه گنلیگی طفیلی اولر حرارتی تشقی محیطدن کۉره ایسق راق بۉلگن مخصوص پلاستیک یاتاق ایچیده یاته دیلر. چله توغیلگنلیک درجه سی ۲ بۉلگن باله لرنی شفاخانه دن وزنی ۲۵۰۰گرام نی تشکیل قیلگنده چیقه ریب یوباریشه دی. اوچینچی درجه ده چله توغیلگن باله لرگه بۉلگن اهمیتی بیرآز یوقاری راق بۉلیشی کېره ک. چونکی بو باله لرده اۉپکه دن تشقری باشقه اۉرگانلری هم جوده ضعیف بۉله دی. اولرنینگ یوره ک اوریشی و قان باسیمی دایمی روشده کوزه تیلیب توریشی لازم. اوندن تشقری چله توغیلگن باله لر قانیده اریتروسیت لر (قان یره توچی ماده لر) سانی کم لیگی و اولرنینگ تېز نابود بۉلیشی طفیلی بو باله لرگه قان قوییلیش طلب اېتلیشی ممکن. وزنی ۱۰۰۰گرام دن کم بۉلگن باله لرنی یشه ب کېتیشی اوچون شفاخانه ده اولرنی جدی نظارت آستیده سقله شه دی. بو باله لرنینگ اۉرگانلری جوده ضعیف بۉلگنی اوچون اولرگه چله توغیلگن باله لرآره سیده اینگ کتته اهمیت طلب اېتیله دی. (افغانستان ده بوندی باله لرنینگ یشه ب کېتیش احتمالی کتته ایمس، چیت اېل ده وزنی ۵۰۰گرام دن آشگن دییرلی برچه چقه لاق لر یشه ب کېته دی). حیاتی نینگ هربیرکونی بوندی باله لرده کتته بیر یوتوق اولرنی یشه ب کېتیشی اوچون شفاخانه ده برچه اسکونه وداری واسطه لری موجود بۉلیشی کېره ک. بوباله لرنینگ حیاتی نینگ بیرینچی ۶هفته سی جوده آغیربۉله دی . بو آره لیقده باله نینگ ایریم اۉرگانلری ایش دن چیقیشی یاکی آشقازان ایچک تیزیمی ، قان ایله نیش تیزیمی پندبېریب قۉییشی ممکن. بونده شفاکارلرنینگ وقتیده عملگه آشیریلگن معالجه لری باله نی حیاتینی اسره ب قالیشگه یاردم بېره دی. چله توغیلگن باله لرنینگ ایمونایتیتی عموما رواجلنمه گنلیگی طفیلی اولرنی انکفشن لردن جدی اسره ش لازم. چله توغیلگنلیک درجه سی ۱و۲ بۉلگن باله لرنی کۉکرک سوتی بیلن آوقتلنتیریش جوده فایده لی. ایریم حاللرده ۳-۴درجه ده توغیلگن باله لرگه هم آز- آز دن کۉکرک سوتی (مخصوص ایمیزه کلر آرقه لی) بېریله دی. دنیا عالملری نینگ تحقیقاتلری کۉرستیشچه چله توغیلگن باله لرنی یشه ب کېتیشیده قوییده گی لرجوده کتته اهمیت کسب اېته دی: ۱- آنه نینگ آوازی: کون مابینیده آنه چله توغیلگن باله سینی یانیده اونگه قوشیق ایتیب الله ایتیب ، اوبیلن صحبت لشماغی. ۲- اۉیینچاقلر: چله توغیلگن باله لرنینگ کۉزی دییرلی آچیلمه یدی. بونگه قره مسدن باله نی اطرافیده رنگ- برنگ قیزیقرلی اۉیینچاق لر موجودلېگی اونینگ سلامت لېگیگه ایجابی تاثیری انیق لنگن. ۳- باله نی( کنگرو) قیلیب کۉته ریش. یعنی باله نی تنه سی آنه نینگ بدنی بیلن بیرگه بۉلیشی جوده مهم. باله نی شفاکار نظارتی آستیده آلیب آنه نینگ کۉکرکلری آره سیگه جای لشتیریب یاتیشی لازم. بو حرکت آرقه لی بیرینچی دن ، باله نینگ تېری آنه تېریسی بیلن تېگیب علاقه ده بۉله دی، ایکّینچی دن آنه نینگ نفس آلیشینی حس قیله یاتگن باله بیرگه نفس آلیب، نفس آلیش تیزیمینی رواجلنتیره دی. کنگرو قیلیش چله توغیلگن باله لرنی پرورش قیلیش ده اینگ مهم معالجه دېسک اده شمه یمیز. ۴-باله هرکونی او نه قدرسیوملی و کېره کلی اېکن لیگی حقیده ایتیش لازم. آنه نینگ مهرین سېزگن باله آنه سی اوچون هم یشه ب کېته دی. 5-باله نی آنه (ستریل)تازه قۉللری بیلن سیله شی کېره ک. چله توغیلگن باله گه سیله ش شکلیده گی مساژ قیلیش جوده مهم. اگر سیله ش نی آنه عملگه آشیرسه ، اونینگ فایده سی ایککی برابر کوچلی بۉله دی.

حیرت ملکی نینگ سلطانی

حضرت علیشیرنوایی ایجادی میراثینی چمه لب کۉرگن ادبیات شیداسی بی قیاص حیرت گه چۉمیشی ممکن. حقیقت دن بویوک شاعر ېره تگن اثرلری خوّدی دُر- جواهر سېنگری نورساچیب بشریت یۉلینی یاریتماقده. خوّدی شو نقطه ی نظرده نوایی نی حیرت ملکی نینگ سلطانی، دېسک مبالغه سنه لمس.

یاش علیشیربېک ۱۴۶۶-ییلده پادشاه عبدالسعید میرزا بویروغی گه بناً هراتنی ترک اېتدی. اوشه وقتده اول ذات اۉز احوالینی بیان قیلیب استاذی سیدحسن اردشیرگه شعری مکتوب جۉنه تدی.

مکتوبده شوندی بیت لر هم باراېدی:

مېن اول مېن که، تاتورک بېدادی دور،

بوتیل بیرله تانظم بنیادی دور.

فلک کۉرمه دی مېن کېبی نادیری،

نظامی کېبی نظم ارا قادری.

بوگپلرنی نوایی اۉزی نینگ نایاب استعدادی نی کۉز- کۉز قیلیب ، شخصیتی نی مقته ش اوچون گینه بیتمه گن. بونینگ سببی شونده ایدی که، اولوغ شاعر اقتدارینی نظر- پسند اېتمه ی اونی «سورگون» گه جۉنه تگن پادشاه دن ، بومنظره نی تماشابین بۉلیب کوزه تیب تورگن خراسانلیکلردن هم خفه اېدی. علی الخصوص، «یینه بیر بوکیم، ظاهراۉلمیش منگو، که، چیقمیش خراسان اېلیدین وفا» سطرلرینی بیترکن شونگه ایما- اشاره قیله دی.

شاعربی واسطه اوزینی مقته مه یدی، بلکی، اۉزیگه شونداق قابلیت عطااېتگن تېنگری معجزه لریدن حیرت لنه دی:

ېیترتېنگری دین آنچه قوت منگه،

که، بۉلمس بیتریگه فرصت منگه.

شاعراۉیله گن نرسه سینی قاغاذگه توشیریشی- بیتیشی لازم. نوایی شونچه کۉپ نرسه لرنی اۉیله یبمن که، یازیب قۉییش گه هم فرصت ېیتمه یپتی، دیدی. بونینگ تگمعناسی: شعربیتیلمه یدی، بلکی خیال شکلیده تېنگریدن توشه دی، دېمک. زمانداشلری یادنامه لریده قید اېتیلگن نوایی نینگ خیال کش لېگی خصوصیده گی فکرلرهم سۉزیمیزنینگ دلیلی بۉله آله دی.

علیشیرنوایی توغمه استعداد صاحبی بۉلیشیدن تشقری اۉزی هم فکر‌اً محنت قیلگن. بوېیتیک تیلگه ، سۉز و عباره لرگه صیقل بېریش نی خۉش کۉرمه گنی نثری اثرلریده تاکیدلنه دی. بنابران، بونی اول ذات تیار اثرلرگه، تېنگری دن توشگنیگه  قناعت اېتیب قالگن ایمس.

نوایی شاعرلیکنی اینگ یوقاری مرتبه دېب حسابله یدی. نیگه شوندی اېکن؟ نېگه عینن چین شاعرلریوکسک مرتبه گه  مناسب کۉریله دی؟ بونینگ سببی شونده کی ، شعری نقطده حسیات آرقه لی بلاغت گه ییتیش، یعنی دنیانی توشینیش اصولی بار:

چون خیلی بشرغه نطق کامین بېردی،

اول نطق ایله نظم احترامین بېردی.

نظم ایچره بلاغت انتظامین بېردی،

ترکیبیده اعجاز مقامین بېردی.

نطق ایکی خیل بۉله دی: آغزه کی ویازمه. یازمه نطق حاصله سی  شعریازوو واسطه سیده اثرلردن اثرلرگه اۉته دی. ذاتن ، یازو اختیاری قیلینمه گنیده بوکونگه نوایی اثرلری بوس- بوتون ېیتیب کېلمه گن بولورایدی. عاقبتده بویوک شاعراونوتیلردی. دېمک، شعرگه اعجاز- معجزه وی مقام بار.

شعری نطق عالملرنینگ  توشینیلیشی گه سببچی بۉله آله دی. یعنی که ، کتّه حقیقت نی کیچیک بیرشعری برچه لر آرقه لی  انگلشسه بۉله دی. و شو برابریده تنیم سیز سوال  یاغدیره یاتگن ادراک تسکین تاپه دی.

نوایی از طی دل باش قاتیریب ، «بوتون عالم نینگ یره توچی سی قندی کوچ؟» دېگن سوال گه جواب اخته ره دی. شو سوال گه  اۉز جوابینی حاضرله یدی. جواب شکلیده گی  بیتلر اونینگ بیرنېچه اثرلرینی بېزه ب توریبدی. شوندی  بیت لرنینگ بیری توبن ده گیچه:

نی سۉنونگدین عجب یوز مینگ جهان بۉلماق یینه  پیدا،

نی ملکونگه خلل یوزمینگ جهان دېک بۉلسه ناپیدا

یعنی که یوزمینگ جهان قیته دن پېدا بۉلگن تقدیرده هم  تینگری نینگ قوتیدن عجب لنمس لیک لازم. و عکسینچه یوزمینگ  جهان یوقالیب بیتگنیده تېنگری ملکی زره چه  کمه ییب قالمه یدی. چونکی اونینگ، اۉزی یره توچی دیر: ایسته گن نرسه سینی یره ته دی، ایسته گنینی یوق قیله دی.

زمانوی فن نوایی نینگ بوفکرلرینی اثبات قیلدی. قره نگ کی کاینات نینگ چېکی یوق اېکن. کایناتده بۉش جای هم یوق. بیزتون چاغی آسمانگه تېرمولیب  سنه شگه  اېنتیلگنیمیز یولدوزلر عمومن بیرتامچی، خلاص. کۉزگه مطلقا کۉرینمه یدیگن یولدوزلرهم موجود.

حاضرگچه فلکیات فنی کاییناتده قنچه یولدوز موجود اېکن لېگی نی  انیق له ی آلگن ایمس. ایریم یولدوزلر تیوه رگیده  ایلنه یاتگن  سیاره لرنی انیق لشگه  اېندیگینه کیریشیلدی. احتمال کی، بیران  یولدوز تیوه رگیده ایلنه یاتگن  سیاره ده تیریک جان ذاتلر هم باردیر. بونرسه فقط الله گه گینه عیان. یوزمینگ جهان  پېدا بۉلیشی یاکی عکسینچه یوقلېککه یوز توتیشی اونینگ نزدیده تفاوت سیزدیر:

نی پایانی جلال و کبریادورکېم  تفاوت یوق،

اگریوزمینگ جهاندېک بۉلسه  ناپیدا ویاپیدا.

فلک، اختراونینگ اشاره سیز قاتیب، تورغان حالتده توریشگه مجبورایدی. اونینگ اشاره سی کاینات نی حرکتگه کېلتیردی. برچه حرکتده اونینگ بویروغی ظاهردیر:

فلک هم عاجز، اخترهم زبون، سیرو سکون اېچره،

کی سېندین دور نی بۉلسه انجم و افلاک ارا پیدا.

انه ایندی شوندی سوال توغیله دی: انسان میه سی  یره توچی نی فره ض اېتیشگه  قادرمی؟ بوسوال گه «یوق» دېب جواب بېریله دی. نېگه؟ چونکی ، انسان میه سی فقط اېنگ ضرور بیلیم لرنی قبول قیلیشگه مۉلجلنگن . اگرده میه بوتون عالم لرنینگ قندی یره تیلگنی ،

یره توچی نینگ دایم باربۉلگنلیگی تۉغریسیده  معین کۉنیکمه حاصل قیلسه ، بو یاروغ عالمده یشه ش نینگ عمومن قیزیغی قالمه گن بۉلورایدی. شوباعث دن دایمی بارلیق تۉغریسیده گی سوال  آچیق قاله ویره دی.

اوشوندی کوچ کېم، ابتداسی هم، انتهاسی هم یوق: هردایم باربۉلدی. وقت اونگه دخل قیله آلمه یدی. او وقت و مکان دن تشقریده:

ازل هم سېن، ابدهم سېن، نی اول بیرله آخرکېم،

نوایی باشقه بیرغزلیده شوندی فۉرمول قۉیه دی: اونینگ پیدالیغی پنهان. یعنی که، اوشوندی طرزده پېداکه، اوزینی سیرتوته دی. پنهان لېگی ایسه پېدادیر. فورمول شوندن عبارت: پېدابۉلیب یشیرینیش می، یاخودیشیرینیب پېدا بۉلیش می؟ بو فۉرمول بویوک شاعرنینگ اېرکه تایلیگیدن دره ک بېره دی. نوایی اۉزی بیحد محبت قۉیگنی تېنگری آلدیده اېرکه لیک قیله یاتیر«تاپماق» و «تاپمسلیک» فعل لرینی یانمه- یان قۉییلگنی هم شوندن: 

سېنی تاپماق بسی مشکل دورور، تاپمسلیغ آسان کېم،

ایرورپیدالیغینگ پنهان، ولی پنهان لیغینگ پېدا.

خلص، نوایی غزللری ، داستانلری، نثری اثرلری اۉقووچی نی هیچ زېریکتیرمه یدی. نایاب اثرلری نینگ تگ قتله میگه «توشیب» سیرقیلگن اۉقووچی ایسه حیرت لرعالمیگه غرق بۉله دی. نېگه غرق بۉلمه سین؟ اخیر علیشیرنوایی نینگ  اۉزی اۉز قابلیتی دن حیرت لنگن – کو؟

 الله گه شکرکی، شوندی بی قیاص استعداد اېگه سی اۉزبېک تیلیده- بیزگپلشه دېگن تیلده قلم سورگن. عکس حالده ترجمان لر سعی- حرکتینی کوتیب ، شوندی  بی بها خزینه گه اېنتیلیب یشه ش دن باشقه چاره میز قالمس اېدی.

منبع:Ziyo.uz

الفبااوزگرتیروچی: نوراحمد یورتداش

قلم انجمنی شعر،حکایه واشوله دوره سینی اوتکزدی

انه شو مناسبت بیلن اوغانستان قلم انجمنی ده بولیب اوتگن ادبی ییغین ده بیر قطار  یازووچی‌لر، شاعرلر و ادب‌سیور یاش‌لر قتنه شگن ایدیلر. قلم انجمنی مرکزیده اویوشتیریلگن ییغین اوزبیک شاعر و یازووچی  سی محمد عالم کوهکن سوزلری بیلن باشلندی. حاضرگی کونده اوزبیک تیلی، ادبیاتی و افغانستان اوزبیک‌لری نینگ مدنی حیاتی مناسب بیر وضعیت‌ده بولمه گنینی تاکید له‌گن کوهکن، یاش‌لر اشتراکیده ادبی ییغین‌لر اوتکزیلیشی کیله‌جکده موجود... احوالنی ایجابی تمان یونلتیریشی حقیده امید بیلدیردی. ییغینده اوزبیک تیلیده ایجاد ایتیلگن ایریم حکایه‌لر و شعرلر محفل گه قتنشگن یاش‌لر تمانیدن اوقیلدی. ییغین سونگیده شاعرو یازووچی پوهنمل استاد سید محمد عالم لبیب سوزگه چیقیب ادبی ییغین‌لر اوتکزیلیشی یاش‌لرنینگ ادبی استعدادلری اوسیشی‌گه سبب بوله دی دیدی. ییغین، اوزبیک قوشیقچی تاج محمد یوسفی تمانیدن اجرا ایتیلگن دلربا قوشیق‌لر بیلن اوز نهایه سیگه ییتدی.

ایتیش کیرک که قریب بیرآی آلدین پایتخت کابلده گی اوزبیک ضیالی لری اشتراکیده عاشقانه لرآقشامی نامید بیر ادبی ییغین بولیب اوتگن ایدی. انه شو ییغینده قتنه شوچی لربوکبی ادبی اولتیریش لر تیز- تیز بولیب اوتیشی نی سوره گنلری باعث منه بو آقشامکی ادبی ییغین اویوشتیریلگن دیر. گرچند بیرینچی وایکینچی ییغینده اوقیلگن شعرلر و حکایه لر یاشلرنینگ ایجادیاتی و اوزلریدن بولمه ی باشقه شاعر ویازوچی لردن بولگنی گه قره مسدن  بیرقطار کوزه توچی لر بوکبی ییغین لر اویوشتیریلیشی یاشلراوچون بیر تورتکی بولیب اولرنی بویولده ترغیب ایتیش ده نهایت تاثیرلی بولیشی نی ایته دیلر.

جمهورريس كرزي:

طالب لربيلن ايمس پاكستان بيلن مذاكره ايتيش كيرك

يره ش عالي كينگاشي نينگ باشليغي برهان الدين رباني اولديريلگني دن سونگ اوغانستان حكومتي اوز توجه سيني ترورچي لردن حمايت ايته ديگن مملكت لرگه قره تگن دير. جمهورريس كرزي عالملر كينگاشي اعضالري بيلن جمهورليك يراستي نينگ سراييده بولگن اوچره شوويده بوندن سونگ ترورچي لربيلن سوزله شو فايده لي بولمه ي و بوتوغريده پاكستان بيلن سوزه لشيش كيرك ليگي ني بيلديردي. كرزي جنابلري نينگ ايتيشيچه دولت قوراللي قرشي لري نينگ پايگاه لري پاكستان توپراغيده بوليب اوغانستان ده تينچليك ني اورنه تيش اوچون پاكستان بيلن مذاكره ايتيش دركار. او اوغانستان ده تينچليك ويره ش ني تامين ايتيش اوچون حاضرخلققه مراجعت قيليش كيرك بوليب و بيرانيق وبيللي تمان بيلن مذاكره وسوزله شو صورت تاپيشي ني ايته دي. كرزي جنابلريگه كوره اوغانستان خلقي نينگ ايسته گي گه بنا حاضر پاكستان بيلن سوزله شو كيرك چونكه جنگري لر پناگاه لري انه شو مملكت ده دير. انه شوحالده اوغانستان عالم لركينگاشي نينگ بيرقطار اعضالري اگر طالب لر اوغانستان گه قرشي اوروش ده بير ابزار حيثيده فايده لنيلسه و اگر اولر پاكستان استخباراتي نينگ اويينچاغي بولسه اوغانستان حكومتي هم طالب لربيلن ايمس بلكيم پاكستان بيلن مذاكره ايتيشي كيرك ليگي اوستيده تاكيدله يديلر. ايتيليشيچه جمهورريس كرزي اظهاراتي بيرآچيق سياسي پيامني اوزبيلن تاشيدي اوايسه اوغانستان ده گي تنيچسيزليك لر ايلديزي پاكستان دن سو ايچيب واسلام آباد ايسته گن تقديرده برچه اوروش لريكون لنيشي ممكن. حال بوكي جمهورريس كرزي موندن آلدين نيچه مرته دولت قوراللي قرشي لريني مذاكره گه چقيريب اولرني دولت گه قوشيليش لريني ايسته ب و حتي اولرني ناراض ايناغه لري حيثيده آت توتگن ايدي.

      بی ثمر اوروشلردن باش کؤتره آلمه یاتگن بیر اولکه ده؛مینینگ هم ارمان- حسرتلریم 

کؤمیلگن اؤشه معنوی قشــّاق یورتده؛«عاشقانه لر»آقشامی بؤلیب اؤتگنیدن راستینی ائتسم،جوده-

جوده سویندیم؛آخری بیز هم ادبیّات حقیده اؤیله یاتگن بؤلدیک،دیب.تؤغریراغی،ادبی اؤیلرنی بیز

هم باشلب یوباردیک،دیب. بونگچه هم بیز ادبیّات بیلن شغلله نر ایدیک.توغولوچن،یره لوچن و 

یشاوچن ادبیّات خصوصیده ایمس،کؤپراق،بیر نقطه ده دیـپسینـیب،قاتیـب قالگــن،حـــرکتســیز

وجانسیزادبیّات بیلن مشغول بؤلیب کیلدیک.

       بیزنی اؤیلنتیروچی،واقعه- حادثه لرگه مشاهده لریمیزنی اؤزگرتیروچی ادبیّات سری قیا

باقمی کیلدیک؛باشقچه ائتگنده،نثر کینگلیگلریده یخلیت بدیعی اثریره تیش بابیده اؤکینچلر بؤلسینکی

اؤیلشدن آرتده قالیب کیتدیک.

       یقینده اؤزبیک قلمکشلری تامانیدن باشکینت کابلده تشکیل قیلینگن«عاشقانه لر»آقشامینی،

تعبیر جایز بؤلسه،اؤشه اونیته یازگن لریمیزنی قئته تیکلشگه،بیر قدم دیسک خطا بؤلمه یدی.

باشقه خلقلرده هم کتته ادبیّات انه شو تؤگره کلردن باشلنگن.اؤزبیک ادیبلری هم الـله قچان  

شونده ی بیر آقشام،ادبی کیچه یاکی ادبی تیوره ککه ایگه بؤلیشلری کیره ک ایدی.

      معلوم بؤلگنیدیک،اؤشه آقشامده شاعرلرنینگ شعرلریدن نمونه لر اؤقیلگن؛شعر حقیده

فکرالمه شیلگن،تجربه لی استاذلر یاشلرگه سؤز صنعتی بابیده چرایلی فکرلر ائتیشگن.خلص

اوشبوادبی دیدارله شو قیزیق کیچگن.

       بو حرکتلر بیزنینگچه،غایت مهم وارزیگولیدیر.بونداق دوره لر قلمکشلرنی فقط گینه

جیپسلشتیریب قؤیمی،اولرنی چینه کم ایجاد سری إینتیلیشگه اونده یدی.ادبی اوچره شولر

شاعر و یازووچیلرگه مللی ادبیّاتنی شکللنتیریش مسولیتینی یوکله یدی.بو دوره ده ینگی-ینگی

نرسه لر حقیده سؤز یوریتیله دی؛اؤزلشتیریلگن ینگلیکلر حیاتده تجربه قیلینه دی.کیشینی کتاب

اؤقیشگه حرکتلنتیره دی.طبعیکی اوشبوادبی کیچه لرده فکرله شو،تارتیشولر بؤلیب،شاعر و

یازووچیلرنینگ ادبی دیدلری چرخلنه دی؛ایجادکارلر تجربه آرتیریشه دی و یخشی ایجادی

محصولات بیره باشله یدیلر.

بو محیطده بدیعی یرتمه لر(توگل اثر) قیامیگه یتیب پیشه دی،جؤن ادبیّاتدن ایلیت-برکمال،خاص

ادبیّاتگه اؤتیله دی. شونده ادبیّاتگینه انسانلرنی استیتیک تربیه له یدی.

      باشقه تاماندن بونده ی أیغینلر بیزنی بیر هوادن نفس آله یاتگن یانداش ادبیّاتلر بیلن هم

یقینلشتیره دی.بو جریانده شو ادبیّات نماینده لری بیلن تجربه المه شیله دی؛ادبی بیلله شیله

دی؛اؤرته ده مشترکلیک وجودگه کیله دی.ادبی دوستلیک خلقلر دوستلیگیگه ائله نه دی. بو

اؤرینده کمینه فارس-دری ادبیّاتینی کؤزده توتماقده من.شونی هم اونوتمسلیک کیره ک کی،بیز

اولکن،إیلدیزلری اوزاق تاریخ قعردن سوو إیچه دیه دیگن،عین پئتده،گورکیره ب رواجله نیب 

باره یاتگن بیر ادبیّات بیلن یانداشمیز.اولرنینگ تاثریگه توشیب قالمسلیک مساله سی هم کؤز

اؤنگیمیزده کؤنده لنگ تورماغی ضرور.طوطی قوشدیک اولردن تقیلد قیلمسلیک طلب قیلینه

دی شونده ی هم کون ساین تاثیری آرتیب باره یاتگن تیلنینگ کؤلنکه سیگه توشیب قالیش یامان

عاقبتلرگه آلیب کیلیشی ممکن.انه شو نرسه نینگ زیان- ضرریدندیرکی،بیز فارسی اؤیلب

اؤزبیکچه یازه دیگن بؤلیب قالگنمیز.یازگن اؤزبیکچه جمله لریمیز انچه افگار حالتده.بوندن

قوتیلیش اوچون اؤزبیک قلمکشلری کؤپراق اؤزبیکستانده یره تیله یاتگن بدیعی اثرلردن

آذوقلنماغلری کیره ک.او اثرلر بیزنی حاضرگی زمان اؤزبیک تیلیده یازیشگه و ایجاد   

قیلیشگه اؤرگه ته دی و  باشقه لر.

      نظریمده"عاشقانه لر"سؤزی تیلیمیزده اؤزله شگنیگه،موجودلیگیگه قره می،قولاققه

کؤپراقدری- فارسی جرنگله یدی.چونکی،اولر هم شونقه کیچه لرنی شو نام آستیده اؤتکزیب

کیلماقدهلر. بیر ادبی کیچه نی اؤتکزیشگه بیلکلرنی توریب،هه دیب لغتلر تیتیب اؤتیریشگه

حاجت یؤق.جیمجیمه دار ناملر هیچ نرسه نی حل قیلمه یدی.

       کابلده باشله نیب کیتگن ادبی آقشاملر بیر عنعنه توسیگه کیرماغی کیره ک.بو عنعنه

اؤزبیکلر یشه یاتکن باشقه یرلرگه هم قولاچ یائیب،یتیب باریشی ضرور.ادبی ایمکداشلیک

زمینی حاصل قیلینماغی دور طلییدیر.شونده گینه بو میدانده مللتیمیزنینگ بؤِی- بستیگه مناسب

ادبیّات وجودگه کیله دی.

      فکرلر کؤپراق یخلت ادبی اثر اطرافیده کیچماغی کیره ک.ادبی اثرنینگ تورلری

کؤپ.عنعنه وی روشده ادبی بدیعی اوچته اساسی: ایپیک(حکایه،قصــّه،رمان)،لیریک(حس-

هیجانلی شعر)،درمه تیک(صحنه اثری)تورلرگه بؤلیب اؤرگه نیله دی.ایپیک تورده گی

اثرلرده واقعه-حادثه لر،لریک تورده حس- تویغولر؛درمه تیک تورده ایسه حرکت گوده

لنتیریله دی.ایجاد کیشیسی انه شو تورلرنی اؤزلشتیریشی و تجربه قیلیشلری کیره ک.ادبی

ملاقاتلرده یخلیت اثر،کمیده بیرار حکایه آچیب بیریلماغی ضرور.لیریک شعرلرده هم ینگی-

ینگی یؤنه لیشلرگه اؤتیش دور تقاضاسیدیر.منه شو دوانلردن آشیب بدیعی فکرلشگه     

ایریشیله دی.

      وطنیمیزده انه شوکبی ادبی آقشاملر اؤتکزیب توریلیشینی قؤللب قوتله گن حالده،بو جریان

تؤختاوسیز دوام ایتیشینی إیستب قاله میز.کیئینگی ادبی اوچره شولر،حکایه خوانلیک،چاغداش

ادبیّات مساله لری،ادبی تنقید،نوایی خوانلیک و ینه کؤپلب ادبی مساله لرگه اؤله شیب کیتگنی

افغانستان قلم انجمنی جمعه - سنبله آیی نینگ ۲۵- کونی اۉزبیک شاعر لری اشتراکیده اوتکزیلگن (عاشقانه لرآقشامی) برنامه سی گه میزبانلیک قیلدی.

ییغین، اوزبیک یازووچی و شاعر محمد عالم کوهکن سوزلری بیلن آچیلدی. کوهکن، خلق ارا قلم انجمنی همده افغانستان قلم انجمنی باره سیده قیسقه چه معلومات بیریب، افغانستان قلم انجمنی نینگ اوتگن بیر نیچه ییل دوامیده افغانستان خلقلری ادبیاتی رواجی اوچون مهم ایشلرنی عمل آشیریب کیله یاتگنینی معلوم قیلدی.
ایتیلیشیچه هلی گه چه قلم انجمنی اوزبیک تیلیده بیر شعر، حکایه و ایرتک (افسانه) لر توپلملرینی نشر ایتگن.
عاشقانه لر آقشامی ده آزادلیک رادیوسی نینګ خبرچی  فیض الله قرداش، آریانا تلویزیون نینګ خبرچی سی محمدحسن تولقین،آیینه تلویزیونی اوزبیکچه خبرلرمسولی نوراحمد یورتداش و یاش شاعرآلپ ارسلان تورانی لر اوزبیک تیلیده کلاسیک و ینگی شکلده ایجاد ایتیلگن شعرلرنی دکلمه قیلدیلر.
استاد سید محمد عالم لبیب سوز گه چیقیب عاشقانه لر آقشامی برنامه سی نینگ اهمنیتی اوستیده توخته لیب بو قبیل برنامه لر دوام ایتیشی نی تاکید له دی. استاد لبیب اوزبیک یاشلرینی ادبیات و مدنی حیات گه جدی اعتبار قره تیب، کلاسیک همده زمانوی ایجاد اهلی اثرلرینی اوقیشگه دعوت ایتدی.

انه شوکبی لبیب جنابلری اوزبیک شعریتی نینګ  تاریخی، اوتمیشی ورواجی خصوصیده یاشلرنینګ سوراقلریګه جواب قیته ردی.

ایتیش کیرک که بوکبی ادبی ییغین لر تیز-تیزاوتکه زیلیشی اوچون بولګن ایسته کلرو قیزیقیش لرباعث یینه ایکی هفته دن سونګ ادبی ییغین اوتکه زیلیشی ایتیله دی.

متن قطعنامه مجتمع فرهنگی ولایت فاریاب

در رابطه به سوقصد علیه جان الحاج محمدکاظم امینی

میمنه 6/6/1390

ما فرهنگیان ولایت فاریاب که درچارچوب انجمن ها ونهاد های مدنی وفرهنگی مختلف فعالیت داریم با تاسف اطلاع حاصل نمودیم که سه تن از مهاجمین به ساعت 8 شب 5/6/1390 به منزل شاعر ونویسنده توانای اینولا محترم الحاج محمد کاظم امینی یورش برده با ضرب وشتم میخواستند موصوف را با ضرب چاقو به قتل برسانند خوشبختانه در اثر مقاومت آقای امینی مهاجمین صرف با وارد آوردن جراحات در ناحیه صورت وی مجبور به فرار شدند.

      ما درحالیکه چنین اعمال دهشت افگنانه و ترورستی را تقبیح و محکوم مینماییم از مسولین ارگان های دولتی جداً تقاضا مینماییم که عاملین و حامیان این حادثه جنائی راهر چه زودتر شناسائی نموده به ارگان های عدلی وقضائی بسپارند . 

    باور فرهنگیان این ولایت این است که در ماجرای سوقصد علیه محمد کاظم امینی جاروجنجال های که در اثر نامگذاری جاده بنام والی فاریاب (عبدالحق شفق) در مطبوعات ولایت فاریاب از مدتی در جریان بود   ومحترم امینی در این مدت پیهم مورد تهدید تیلفونی قرار میگرفت و از تریبون دولتی (جریده فاریاب) مورد اخطار قرار گرفته بود این مساله را توسط نامه های جداگانه به استحضار ریاست امنیت ملی وکمیسیون مستقل حقوق بشر رسانیده بود .

ما فرهنگیان ولایت فاریاب به منظور خاتمه دادن به چنین جاروجنجال های مطبوعاتی ونفاق فرهنگی پیشنهاد مینمائیم که :

-        عاملین وحامیان سوقصد علیه جان الحاج محمد کاظم امینی هرچه عاجل شناسائی دستگیربه پنجه قانون سپرده شود.

-        نام جاده عبدالحق شفق که جنجال برانگیز ترین موضوع در مطبوعات ولایت بوده ،بنام یکی از شخصیت های فرهنگی فاریاب تغیر داده شود.

-        ازتمام فرهگیان تقاضا به عمل میاید که آله دست عوامل بیگانه قرار نگرفته ،بانشتن دریک محیط مناسب،سوء تفاهمات واختلاف نظرهای خویش را صمیمانه حل وفصل نمایند.

-        ازشورای محترم ولایتی، کمسیون محترم حقوق بشر تقاضا به عمل میآوریم که در تطبیق وعملی شدن موادات فوق همکاری همه جانبه نمایند.

-        درصورت عدم تطبیق این قطعنامه ،انجمن ها و نهاد های فرهنگی و روشنفکران ولایت فاریاب مطابق قانون اساسی دست به حرکات مدنی خواهندزد.

اولوس عیدی
شعر:امیر علیشیرنوایی دن

عید رخسارینگ کؤریب، بؤلدی اولوس حیران سینگه
ای اولوس عید یوزینگ، جانیم مینینگ قربان سنگه
شمع ایمس، ییردن کواکب چرخدن بیره م تونی
کیم ایرور ییر کوک تومن، مینگ کؤزبیلن حیران سنگه
عیدگه ده، گرد ایمس، بلکیم ییتیشگج مقدمینگ
قوپتی ییردن صدقه بؤلماق ایسته بان، میدان سینگه
خسر و انجم دیگه ی سین، سکره تور کوک توسنین
عیدگه ده کیم که کؤرسه، رخش ایله، جولان سنگه
چتر شکلیدین سماوی برچه آفت دفعی غه
تینگری ایله بتور نصیب، اؤز حفظیدن قلقان سنگه
ناتوان جسمیغه، بیره ملیق بیله بیر صحبتی
کیم کونگل امید وار و منتظر دور جان سنگه
نیچه بیره ملرده کییگن جنده سین فقر اهلی نینگ
خوار کؤرمه، ای که خلعت دور نیچه الوان سنگه

پیام تبریکیه انجمن فرهنگی آیدین افغانستان

به مناسبت فرارسیدن عید سید فطر

 ماه مبارک رمضان طبق معمول بر بنیاد دستورات و احکام الهی بار دیگر درب خانه های مسلمین جهان را برای استفاده از نعمات الهی گشوده، مسلمانان را برای استطاعت و فرمانبرداری از دستورات دینی و مذهبی شان وادار میسازد. این بدین معناست که ماه مهمانی خدا و ماه ضیافت الهی برای بشر نه تنها کسب ثواب وهویت بنده گی را محسوس ساخته بلکه قوت احساس و درک از همنوعان را در آدمیت زنده میسازد وآئین بنده داری و اطاعت از فرمان خدا و پیامبرش را می آموزد؛ در واقع هر لحظهء از این ماه برای بنده گان خداوند فرصتی است به منظورباز یابی خود وخدای آفریدگارش، بی تردید برپا داری روزه همان خصلت بنده گیست که ما در وجود بهترین عالمیان سردار کائنات حضرت محمد (ص) دریافتیم. پس بنا بر این مسلمین با جهاد نفس و در تضاد با ابلیس رانده شده قرار دارند. در این ماه انسان با تشنگی، گرسنگی و خودداری از منکرات با عزم وارادهءخالصانه به عبادت خالقش میشتابد . ارجیعیت انسان مسلمان نزد خداوند عالمیان تنها به زهد و تقوایش بوده وبرتری انسان به درگاه رب العزت بر ملاک این اعمالش جایگاه منصب میدارد. با درک این همه حقایق و مهربانی های فزایندهء خداوند گار عالمیان، برای ما توفیق عنایت فرمود تادر حد خود با استفاده از امکانات دست داشته با جمعی از همراهان خود در انجمن فرهنگی آیدین افغانستان برای استقبال از این ماه قدم گذاشتیم و قدوم سبز ماه متبرک رمضان وماه نزول قرآن را به استقبال گرفته باری پا به عرصه خدمت گذاری برای مردم عزیز خود گذاشتیم. با فرارسی این ماه مبارک اعضای انجمن فرهنگی آیدین افغانستان برای حصول رضای خداوند بابرگزاری افطاریه هاو تجلیل از شب نزول قرآن این ماه مبارک راگرامی داشتند. انجمن فرهنگی آیدین افغانستان به مثابهء یک کانون فرهنگی از بدو تاسیس برای دست یابی به یک جامعه مرفه وآرام کار هایی را به منظور نهادینه ساختن فرهنگ معاونت وهمکاری انجام داده است. بیشترینه فعالیت های این انجمن در بخش های معارف و فرهنگ بوده که با لطف و مهربانی خداوند متعال و با یاری دوستان واعضای این انجمن تا حال توانسته ایم دست به یک سلسله موفقیت هایی نایل شویم، ایجاد یک باب مکتب در ولایت فاریاب ومراکزآموزشی درولایات، سهم گیری در برگذاری محافل و مجالس فرهنگی ، چاپ وتدوین چندین عنوان کتاب از اهل قلم، حرکت کوچکی برای زدودن فقر فرهنگی در جامعهء مان میباشد. و انشاالله در آینده نیز با لطف و مرحمت خداوند منان وهمکاری هموطنان خویش آرزوی فعالیت های بیشتررا داریم. به بهانه حلول عید سید فطر، بهترین تمنیات و تبریکات هیات رهبری انجمن فرهنگی آیدین افغانستان را به کافه مردم متدین و مسلمان افغانستان تقدیم داشته، عید با سعادت و مملو از خوشی وسرور را آرزو مندیم.

صبرالدین رحمانی

رییس انجمن فرهنگی آیدین افغانستان

حرمتلی مسلمان و دین دوست اوقوچی لریمیزو قدرلی یورتداشلر

 اسلام وعلیکم ورحمته الله وبرکاته!

بیزگه رمضان روزه سینی فرض قیلګن الله سبحانه وتعالی اونینگ جمالی عدیدن هم کو‍‍براق حمدو ثنالربولسین!

اسلامنی تعلیم بیرگن، الله امرلرینی ییتکیزگن بیغمبریمیز- محمد مصطفی صلی الله وعلیه وسلم گه صلوات درودلریمیزنی یوله یمیز.

منه سیزبیلن اجرو مکافاتی بی قیاص بولگن کونلرعرفه سیده توریب میز. دعالرمستجاب بولگن کونلرقطاریده عرفه وهییت کونلری هم تیلگه آلینه دی. شوندی ایکن سیزلرنینگ اوشبو کونده قیله جگ برچه ایزگو نیت لرینگیز مستجاب بولسین. توتگن روزه لریمیز ایرته گه دوزخ آتشیدن پرده بولیب، باشقه خیرلی عمل لریمیز گناه لرگه کفارت بولسین!

مسلمان ایناغه لر، قدرلی اکه- آپه لر! برچه نگیزنی عیدالفطر،مبارک رمضان هییت بیلن تبریک له یمیز! سیزآرقه لی عایله اعضالرینگیز،قوم و قرینداشلرینگیزګه هم اوشبو کون خیرلی بولسین دیب قاله میز.

یره تگن تینگری تعالی اوزی یورتی میزافغانستان وبوتون دنیاده گی مومن مسلمان لرنینگ قلبیده گی مهرمحبت، برادرلیک رشته لرینی مستحکم لب، همیشه ییلکمه- ییلکه بولیشنی نصیب ایتسین.

حرمت بیلن آق یول گزیته سی نینگ خادملری

نظری به جغرافیای فاریاب قدیم

نویسنده:محمدعظیم"پاشا"محصل حقوق وعلوم سیاسی پوهنتون بلخ:

فاریاب قدیم یا دولت آباد  امروزازآلتی بولک اولسوالی قرمقول تابه دهکده قشقه(فیض آباد)کنونی امتداد داشته تابه اوایل قرن پنجم هجری حاکم یا امیری جداازجوزجان وبلخ داشته و دراواخرقرن هشتم ودراوایل قرن نهم هجری جزولایت بلخ قرارمیگرد. اکثرجغرافیدان ها شیرین تگاب رانیزفاریاب قدیم دانسته به نظرمن دچاراشتباه هستند.شیرین تگاب –که شامل دومنطقه "جانقره وسوباغ"شیرین تگاب-وخواجه سبزپوش امروزی میباشد.بنام نریان یاد میشده.وصاحب حدودالعالم من المشرق  الی المغرب چنین مینویسد"نریان-شهرکیست اندرمیان جهودان وپاریاب وحد اودوفرسنگست"(حدودالعالم صـــــــ97به کوشش داکترمنوچهرستوده)ودرهمین صفحه درموردفاریاب نیزمختصراشاره دارد."باریاب[=پاریاب]-شهریست برشاهراه کاروان وبسیارنعمت"

جغرافیدان وسیاح مشهورعرب ابن حوقل درباره فاریاب درسفرنامه ابن حوقل صـــ176 چنین مینویسد"فاریاب شهریست ازجوزجانان (گوزگانان)وکوچکترازطایقان (چیچکتو)است.لاکن باغ وآب آن بیشتروبنایش ازگل است.فاریاب مسجد جامعی بیمناره دارد.وشهرنیکوست وهمه صنایع شهرهای دیگررا  دارا است.دیگرازشهرهای جوزجان یهودیه(میمنه)است.که شهرنیکودارای صنایع وتجارت است.ومسجدجامع آن رادومناره است.(واگردرباره ایجاد مناره فاریاب سخن بگویم که مرابامردم وامیرآن چه گذشت سخن به درازمیکشد.سخن ایشان این بودکه این سنت است وتغیرراه گذشتگان برای آینده گان سزانسیت).داکتراحمدرنجبرمولف خراسان بزرگ صــ122ازقول حمدالله مستوفی مورخ عرب چنین مینویسد."فاریاب ازتوابع جوزجان بلخ بوده وشهرکوچک است.ودارای میوه فراوان بوده است.این شهردرزمان قتیبه بن مسلم وجود داشته وپادشاهی بنام ترسل برآن حکومت میکرده است.درقرن پنجم هجری مورد تحاجم ترکمانان قرارمیگیرد. فاریاب ازنظرجغرافیای درمحل شهرکنونی دولت آباد کمی جنوبترجای که حالیه قریه خیرآباد(بین چارشنغووقوزیبایقلعه)قرارداشته وهم اکنون درترکستان ودرکنارنهرجیهون قراردارد"همچمنان درباره فاریاب درتاریخ یعقوبی جلد اول صـ218 چنین آمده  است"سلاطین ساسانی وشهرهای که آنها حاکم بودند عبارت اندازاستان خراسان.نیشاپور.هرات.مرومروالرود فاریاب (دولت آباد)طایقان (چیچکتو)بلخ بخارا بادغیس.گرجستان.طوس.سرخس.وگورگان واین استانرا حاکمی بودکه اوراسپهبد خراسان میگفتند. بنابرقول احمد ابن ابی یعقوب درواضیح الیعقوبی مورخ عرب درنیمه دوم قرن سوم هجری فاریاب درزمان خلافت حضرت عثمان فتح گردیده است.احنف بن قیس رابه هرات ومرو فرستاد.سپس ره سپارهرات شد.ومهتری آنراپزیرای کردند سپس اوبه مرورفت.وآنرا بزور گشود.

طالقان(چیچکتو)فاریاب(دولت آباد)وطخارستانرافتح کرد.ونیزبلخ رادرسال 30هجری فتح کرد.موسی خورنی درنسای میانک صـ788درباره فاریاب چنین مینگارد."جهودان(میمنه)درقدیم پایتخت پاریاب بوده است.که امروزه بنام میمنه است.درجغرافیه تاریخی بلخ .جیهون تالیف الهامته المفتاح صـ374 درباره فاریاب معلومات مفصل را اراءمیدارد.فاریاب (دولت آباد کنونی یکی ازشهرهای مهم جوزجان است.که روی شاخه شرقی آب قیصارواقع شده است.بقول ابن حوقل درقرن چهارم هجری قمری نسبت به طایقان (چیچکتو)کوچکتراما حاصلخیزترودارای باغ های نفیس وآب هوای خوشگوارا بوده اما مال التجاره وافری ازآن جمع وصادرشده مسجدجامع فاریاب را بیمناره ذکرکرده ولی آنرا شهرنیکوباهمه صنایع شهری های دیگردتوصیف نموده ا ست.ازنام فاریاب امروزدرنقشه هااثری دیده نمیشود. وازاوصاف آن چنین برمی آیدکه خرابه های آن درمحلی است که امروزه آنراخیرآباد میگویند.قلعه کهنه درآنجا دیده میشود که  تپه های آجری اطراف آنراگرفته ا ست.بارتولدعالم روسی درتوضح وتفاوت نام فعلی فاریاب(خیرآباد ،دولت آباد)میگوید.احتمال میرودکه فاریاب درمحل کنونی دولت آبادویاقدرجنوبتردرجای که درحال حاضرقریه خیرآبادقراردارد واقع بوده ا ست.ضبط نام فاریاب بصورت های مختلف پاریاب،فیریاب،فاریاب وفریاب بوده است.مخفف فاریاب درمنابع وماخذ آمده است ابوالفدا آنراازاقلم چهارم دانسته ومیگوید،طول آن خط 89درجه عرض آن لوحه 36درجه و45دقیقه است.شهری است کوچترازطایقان(چیچکتو)فاریابی فریابی گویند.به  فارسی آنراپاریاب گویند.ومیان بلخ وفاریاب 22فرسنگ فاصله است.

اصطخری فاریاب تاطایقان(چیچکتو)سه مرحله وازاشبورقان تافاریاب رانیزسه مرحله ذکرکرده است.مقدسی (جغرافیدان معروف قرن چهارم هجری عرب)فاصله بلخ تافاریاب رایک مرحله وتاطالقان رادومرحله ذکرکرده است.یاقوت حموی ضمن بیان فواصل فاریاب نام فاریاب را به صورت فیریاب ذکرمیکند. وآنرامشهورازاعمال جوزجان ونزدیک به بلخ درغرب جیهون با یک میل میداند.وفاصله بلخ تافاریاب را شش مرحله میداند.وازمنسوبان به فاریاب یوالسفاریابی صاحب السفیان الشوالی رامعرفی میکند حال آنکه بغدادی بلخ تافاریاب راهفت مرحله نوشته است.علامه قزوینی غالباً فاراب وفاریاب راخلط میکند.فاراب ولایتی است وراشهرسیحون درحدفاصل بلاد ترک وآن ازشهرچاچ دورتراست.وابونصرفارابی مشهورازآنجااست.اما فاریاب (بکسر را)شهریست مشهوربه خراسان قدیم ازاعمال گوزگانان نزدیک بلخ ازمغروب جیهون وبین  مروالرود بلخ بوده وخرابه های آن به اسم خیرآباد هنوز باقی است.درسال 617ه-ق مغلها فاریاب را یک سره خراب کردندوامروزه به جای فاریاب دولت آباد واقع است که صنعت قالین بافی آن شهرت بسزای دارد.اگرچه که خود فاریاب مسجد بیمناره داشته ولی پس ازخرابی فاریاب به دست مغلان آبادانی مجدد دولت آباد درمحل فاریاب زیارتگاه بنام حضرت صالح(ع)درداخل گنبد متصل به مسجد جامع برپاگردید.درصحن مسجد که زمینی به اندازه دوجریب احاطه کرده مناربزرگ ازخشت پخته وگچ ساخته شده که 25مترارتفاع دارد.قطردورمنارمذکور18مترتخمین زده شده.درداخل منارمذکوربا اصول مهندسی عالی محل های چراغ تبعیه گردیده.و64پله برای رسیدن به سقف مناروجود دارد.دورادوراین مناردوکمربند ازخشت پخته ساخته شده وبروی آن مطالب نوشته شده ازگل پخته نصب گردیده که ازکمربندتحتانی این عبارات خوانده میشود.

بسم الله الرحمان الرحیم

(ایها الذین آمنو اذانوای الصلی ات من یوم الجمعته فاتبعو الی ذکرالله)بنا هذاه المناره الامیرالاسید معتمدالدوله فخرالامته یامسجدالامته لاجعفرمحمد جلال الدین محمد الغازی.

ودرکمربند فوقانی اسم مبارک الله دردورادروازگل پخته نصب گردیده است.درهیچ یک ازکمربند ها سال بنای منارقید نشده ویاازبین رفته است.ولی اهالی آنرا متعلق به 761ه ق میدانند.امرزوه دولت آباد جزحکومت کلان بلخ وخود دارای تقریباً بیست دو قریه مشهوراست.مارکوارت دانشمند آلمانی درباب فاریاب(پاریاب)گویند.مقروالی عرب فاریاب شهرپاریاب بود.این ناحیه درزمان خلیفه بخش اداری ویژه را تشکیل میداد.که تا سال 90و116ه ق دارای امیرمحلی (دهقان)بود.محل قدیمی پاریاب در44فرسنگی شرقی مروالرود و20فرسنگی طالقان (طایقان)قرارداشت.درقرن های سوم وچهارم –ه ق سلاله فرغونیان که سلطان محمود غزنوی نابود شان کرد،درفاریاب حکومت میکردند.قریه ازقرابلخ وازمنسوبان به آن ابوافرات ابن قایدابن همیم البلخی  الفوری است.که ازابن اخترم حدیث شنید.وازاوابوعبدالله بن جعفربن غالب الوراق متوفی 293- یا292-ه ق روایت نقل کرده است.اطلاع دیگری ازاین قریه یافت نشده واکنون دولت آباد اراضی وسیع را دربرمیگرد.که باداشتن موقعیت خاص جغرافیای اقوام مختلف مانند اوزبیک،ترکمن،پشتون وقسماً اعراب زندگی مینمایند.اولسوالی دولت آباد دارای 35قریه بوده که بزرگترین قریه آن قوزیبای قلعه وتوپخانه قلعه وتاریخیترین قریه آن خیرآباد میباشد.به روایت کاظم امینی ازحاکمی بنام امیرنذیرخان که درجمجه قلعه سکونت داشته نام میبرد.گویا وی مردمجردی بوده وازقریه توپخانه قلعه دختری را که (خواهرایشمت یوزباشی)بود؛به زنی میگیرد.توپخانه قلعه به نامهای توخمانه ویاتوقمینارمعنای(مرکزترصد.مرکزدیده بانی)را ایفاده میکند.وهمچنان دراینجا اززمان قدیم تپه بلندی بنام قراول تپه(غرب تورت آتای کنونی)وجودداشته،که روزگارانی مرکزنظامی حکمروایان مربوط بوده نظربه روایت های فوق توپخانه قلعه هم یکی ازتاریخی ترین قریه دولت آباد میباشد.وضعیت معارف دردولت آباد درطی دهه اخیرباوجودکه طبل علم درهمه جا نواخته شده باتأسف فراوان دردولت آباد آن طورکه باید میشد،نشده درحالیکه دردولت آباد به تعداد هفتده باب مکاتب ذکورواناث موجود بوده که ازآنجمله چارده باب آن دارای تعمیروسه باب آن فاقد تعمیرمیباشد.که درآن به تعداد 6240متعلم ذکورو3160متعلم اناث که جمعاًبه تعداد 9400متعلم میباشد.که درقید 190شعبه درسی وتوسط 214معلمین ذکورواناث که ازجمله 85معلمین اجیرو127معلمین رسمی مشغول ایفای وظیفه بوده واینکه چراوضعیت معارف درآن ولسوالی روبه بهبود نیست دلایل متعدیدی را دارا میباشد. ازیک طرف بی علاقگی اهالی منطقه وازطرف دیگرکم توجه دولت ارگانهای ذی رفت ومسئولین آن میباشد.

درشماره۲۳ نشریه آق یول نشرگردید

مهمان دوستلیک

انسان‌نینگ نه فقط تشقی کورینیشی یاخود تیلیدن، بلکه اونینگ خط- حرکتیدن ، فعل و اطواریدن، تشقی محیط گه مناسبتی دن هم اونینگ کیم لیگینی، قیسی ملت گه منصوب لیگینی ایلغب آلیش ممکن. مثلااۉزبېکنی کوچه ده‌می، یولده‌می، ایشخانه یاخود دم آلیش مسکنی ده‌می، قه‌ییرده بولمه‌سین، اوچره‌تیب قالسنگیز، خیرلشوو آنیده « اویگه کیلینگ، بیر ‍‍پیاله چاییمیز بار» دیېدی. نېگه که مهماندوستلیک اوزبیک‌نینگ قان- قانی گه سینگیب کیتگن. بو فعل بو خصلت اوندن فقط جان بیلن بیرگه چیقیشی ممکن. نېگه شوندی؟

اۉزبېکنینگ اولاد- اولادی گه اۉتیب کېله‌یاتگن  بونده‌ی فضیلت‌لر جوده کوپ. دیه‌یلیک حلال‌لیک، راستگوی‌لیک، دیانت، امانت گه خیانت قیلمس‌لیک، اویه‌ت، عار- ناموس، لفظ، کتّه لرگه حرمت، کیچیک‌لرگه شفقت، اندیشه کبی سان- سناقسیز فضیلت‌لر اوزبیککه اۉزی کییگن تۉنی و دۉپیسی ینگلیغ یره‌شیب توره‌دی.

قدیمده بیرآدم‌نینگ مشهور آتی بۉلر اېکن. او کوپ  پایگاه لرده هم ، همیشه مره‌گه بیرینچی بۉلیب ییتیب کېلر اېکن. بو آت‌نینگ عشق‌بازلری  تاباره کوپه‌یب باریبدی‌لر. کیمدیر فلانچی مقدارده آلتین بیره‌من، آتینگنی مینگه سات دېسه، یینه باشقه‌سی بیرسوری قۉی بیره‌من. بیرسوریک ایلقی هدیه قیله‌من، آتینگنی المشدیر، دېب اما او اونه مبدی.

اوییمنی ساتسم ساته‌من کی، آتیمنی سورمه نگلر، مینی تینچ قویینگلر دېبدی.

خوش خبرنینگ قناتی بار، دېیدیلر. بوخبر گذرمه- گذر ، قیشلاق مه- قیشلاق، شهرمه- شهر اۉتیب، پادشاه لیککه هم یېتیب باریبدی.

پادشاه‌نینگ هم بو اوچقور آتگه  عشقی توشیبدی. تۉرت- بېش نوکر و ملازملرینی آلیب ،اوشه قیشلاققه روانه بۉلیبدی. اۉیینی تاپیب دروازه‌نی تقیلله‌تیبدی.

آت اېگه‌سی دروازه نی آچیب قره‌سه، نی کۉز بیلن کۉرسین که، اېشیگی‌نینگ آلدیده پادشاه تورگن اېمیش. اولرنی درّاو چارلب، آت- اولاولرینی باغلبدی. مهمانلرنینگ آلدیگه ناز- نعمت لرنی تۉکیب سالیبدی.

آره دن اوچ کون اۉتگندن سۉنگ، قدیمگی تعامل لر گه کۉره، میزبان مهمانلردن  سوره‌بدی:

- یخل بۉلسین حضرتیم؟

پادشاه هم بو انسان‌نینگ خلق- اطواریدن متأثر بۉلیب، دېبدی:

-ای میزبان، انسان هم شونچه‌لیک مهر- مروت گه دوست بوله‌دیمی، منه اوچ کون دیرکه اۉیینگیزده‌میز، نه سیزنینگ گپ – سۉزینگیزده، نه اهل عیالینگیزنینگ یوریش- توریشیده منت سېزمه‌دیک(حاضرگی عیاللرگه مهمان یاقمسه آشخانه ده تقیر- توقیر باشلنه‌دی) سیزدن بیحد منتدارمیز. فقط بیزنینگ هم سیزگه بیرگپیمیزبار. اېل آره‌سیده دانگ تره‌تگن آتینگیز اېندیلیکده پادشاه‌لیک‌نینگ خانه‌سینی بیزه‌تیب تورسه دېگن نیت بیلن کېلدیک.

- ای حضرتیم، سیزده‌ی عادل پادشاه اوچون نه فقط بیته نه فقط اونته آتیمنی، حتا جانیمنی هم بېریشیگه تیارمن. فقط مينینگ بیر قاشیق قانیمدن کېچینگ. کمبغل‌چیلیک قورسین. اوچ کوندن بویان پیشیریله‌دېگن طعام عیناً اۉشه آت‌نینگ گوشتی دن دیر.

عزیزیورتداشلر! اۉزبېک زر و طلاگه بېرمه‌گن، بی حساب بای‌لیکلرگه المشتیرمه‌گن آتینی مهمان اوچون سۉییب یۉبارگن اېکن.

درحقیقت ،اۉزبېک مهمان اوچون اۉییده‌گی سۉنگی نانینی هم ایه‌مه‌یدی.

حتا قۉشنی سیدن قرض آلیب بولسه ده مهمان نی حرمت قیله‌دی. آخر بیز کونده‌لیک حیاتیمیزده هم هر کونی شونده‌ی منظره گه دوچ کیله‌میز: اېرکک  اۉیگه آلیب کیلگن بازار- اوچرنی، البته عیالیگه تاپشیره‌دی . عیالی اېسه میوه- چیوه لرنینگ اورینگن لرینی باله لریگه و اېریگه بیره‌دی، اۉزی یېیدی. اېنگ سره لرینی اېسه بیر چېتگه یاشیریب قویه‌دی . اونی نیمه قیله‌سن، دېب سوره‌سنگیز بو مهمان لرنینگ نصیبه‌سی دېیدی.

اېندی اَیتینگ چی بونده‌ی دنیاده اۉز رزقیدن، باله‌لری‌نینگ نصیبه‌سیدن ، اَییریب ، قییب، مهمان اوچون قۉیه‌دیگن ملت بارمی اۉزبېکدن باشقه؟!

بو فضیلت اوزبیککه اجدادلریدن اۉتگن، اوندن ایسته‌یمیزمی- یوق‌می ، فرزندلریگه، نیوه‌ره – چیوره لریگه اۉتکوسیدیر.

الهیم، شونده‌ی بۉلسین!

مهمان دوستلیک حقیده اۉزبېک خلق مقال لری:

۱- سمهمان جایی کۉز اوستیده.

۲- مهمان عزت‌ده ، میزبان خذمت‌ده.

۳- مهمان کیلسه ، پستگه توش، پلاو بیرماق عهدگه توش.

۴- کیلگونچه مهمان اویه لر، کیلگندن سونگ میزبان اویه لر.

۵- مهمان کېلسه ، اېت پیشر، اېت بولمسه بېت پیشر.

۶- مهمان آز اۉلتیرسه هم، کۉپ سینر.

۷- مهمان‌نینگ کېتیشی نی سۉره مه، کېلیشینی سۉره.

۸- مهمان‌نینگ اۉزی هم مهمان سۉزی هم مهمان.

۹- مهمان خانه‌نگ تار بۉلسه هم ، مهر دلینگ کېنگ بۉلسین.

۱۰- صحبت سېومه‌گن تېگیرمان قوردیرر،مهمان سېومه‌گن باله‌سینی اورر.

۱۱- شیرین آشینگ بۉلمسه سین، شیرین سۉزینگ بۉلسین.

۱۲- بارینی بېرگن اویه‌سلمس.

آق یول گزیته سی نینگ ۲۳- سانیده نشر ایتیلدی

یولدوز عثمانوه:

 اۉزبېکچه قوشیق لریمنی تورکچه گه اۉگیریب ایته‌یپمن

صنعتکار و قوشیقچیلرنی یولدوزلرگه قیاسلشه‌دی. یولدوزلر نوری و پارلشیگه قره‌ب هر خیل بۉلگه‌نیدیک، صنعتکارلر هم تورلی درجه‌ده. نظریمیزده، اۉزبیکستان خلقی یولدوز عثمانوه، تام معناده، اۉزبېک صنعتی یولدوزلری‌نینگ اېنگ پارلاغی. یولدوز سیر محصول و مشهور ایجادکار. شوباعث‌می، اېنگ کوپ میش- میشلر هم او حقده تۉقیلگن.

یاش و قری آره‌سیده بیردیک مخلص‌گه اېگه یولدوزخانم‌عثمانوه حاضر تورکیه‌ده یشه‌ب ایجاد قیلماقده. یقینده اونینگ ینگی قوشیقلر البومی چیقدی.

یولدوز خانم گه کۉره تورکیه‌ده اېسکی- ینگی قوشیقلری همه‌سی ینگی حسابلنه‌دی، چونکه اېسکی‌لرینی تورکلر اېشیتمه‌گن.

یولدوزخانم‌نینگ ینگی آلبومی فقط تورکچه قوشیقلریدن عبارت. آلدین اۉزبېک تیلیده چیقّن قوشیقلرینی هم تورکچه گه اۉگیریب اجرا ا‌ېته‌دی.

یولدوز آپه‌ کیله‌‌جک ریجه لرینگیز نیمه‌لردن عبارت دېگن سوراققه مونده‌ی دیب جواب بېردی:

صنعت بو شونقه نرسه که ، بیر صنعت کارنینگ اۉزی اېمس، اونینگ آرقه‌سیده بوتون خلق، ملت توره‌دی. خودّی سپورتچیلرگه اوخشه‌ب. اگر صنعتکار بیرعیب قیلسه، بو بوتون ملت وخلقّه شرمنده‌لیک بوله‌دی. مېن هلی اۉزیم ایجاد ده‌من. ایجاد دن بۉشه‌گنیم یوق. حاضر تورکچه البوم تیارله‌یپمیز، اوندن کېین- ایسه فارسچه، اوندن کېین اۉزبېکچه و قزاقچه البومیم چیقه‌دی. ریجه‌لریم کوپ، جوده هم بندمن. اۉزبېکستان گه، تورکیه گه قیلیب، یاکه او یاقّه بو یاقّه باریشگه وقتیم یوق. حاضر تورکیه‌نینگ اۉزیده ینه 10 کنسرت بېریشیم کیره‌ک دېب جواب بېردی.

ایتیلیشیچه یولدوز عثمانوه‌نینگ امریکا قوشمه ایالتلریده‌گی کنسرتی کېینگی ییلی بیر ایمس، بیر نیچه ایالتلرده بۉلیب اوته‌دی. اونینگ ایتیشیچه،کنسرت‌نینگ واشنگتن، ویرجینیا و کلیفورنیا ایالتلریده اۉتکزیلیشی حاضردن انیق بۉلگن. یولدوزنینگ بوندن باشقه ایالتلرده هم کنسرت بېریشی باره‌سیده حاضر مذاکره ایشلری آلیب باریلماقده.

آق یول گزیته سی نینگ ۲۳سانیده نشرایتیلدی

اۉزبېک پروفیسوری نظیف شهرانی بیلن تانیشه‌میز

نظیف شهرانی نینگ آته- بابالری فرغانه وادی‌سیدن اېکن. آته‌لری حاجی کریم اۉغلی وآنه‌لری زیب‌النسا نعیم قیزی اۉزلرینی اندیجان‌لیک اۉزبېکلر دېب ایتیشه‌دی.

اجدادلری ظهیرالدین محمد بابرگه توتَش. آلتی آغه- اینی بدخشان ولایتی‌نینگ فیض‌آباد اولوسوال‌لیگیده قۉنیم تاپیب، قیشلاق برپا اېتیشگن. بو قیشلاق حاضرده شهران قیشلاغی دېب اته‌له‌دی. نظیف اکه‌نینگ کُنیه‌‌سی هم شو قیشلاق نامیدن. نظیف شهرانی 1945- ییلده انه‌شو قیشلاقده توغیلگن.

قیشلاقده‌گی باشلنغیچ مکتبنی بیتیرگنیدن سونگ، نظیف شهرانی بیش- آلتی هم قیشلاغی بیلن اۉقیشنی دوام اېتدیریش اوچون کابل- ده‌گی مخصوص مکتب گه جونه‌یدی. اۉشه پیتلرده همه اورته مکتب‌لر فقط کابلده جایلشگن اېدی.

نظیف شهرانی‌نینگ علم ساحه سیده‌گی ایلک قدملری

نظیف شهرانی 1965- ییلی کابل عالی اوقویورتی‌نینگ تعلیم(پیداگوژی) بۉلیمیگه اوقیشگه کیره‌دی. ایککی ییلدن سۉنگ عالی اوقویورت‌نینگ بیش نفرطلبه‌سی اوچون امریکا ده اۉقیش گه امکان بارلیگی تۉغریسیده خبر ترقه‌له‌دی. شو اۉرینلردن بیری نظیف شهرانی گه نصیب اېته‌دی و اوقیش‌نینگ دوامینی امریکا‌نینگ هاوایی آراللریدن بیریده‌گی هانالولو فاکولته‌سی‌نینگ انتروپولوژی بۉلیمیده دوام اېتدیره‌دی.1970- ییلی اونی مؤفقیتلی توگه‌تیب، سیتل شهریده‌گی واشنگتن فاکولته‌سی مگیستوراتوره‌سیگه کیره‌دی و 1972- ییلی اسپیرانتورا (ماسترلیک)نی هم بیتیریب، انتروپولوژی فنیدن ماسترلیک علمی درجه‌سی بیلن افغانستان گه قه‌یته‌دی.1974- ییلی نظیف شهرانی نی واشنگتن فاکولته‌سی ماموریتی دوکتورا اوقیش گه تکلیف اېته‌دی.

پروفیسورنظیف شهرانی

یاش عالم1976- ییلی سیتل ده‌گی واشنگتن عالی اوقویورتیده انتروپولوژی بۉییچه دوکتورا نی توگه‌تیب ،«افغانستان- ده‌گی قیرغیزلر و واخی‌لر» موضع‌سیده دوکتورلیک دیسیرتتسیه‌سینی حمایه قیله‌دی. نظیف شهرانی‌نینگ دوکتورلیک ایشی خارجی تاریخ شناس لرتمانیدن یوقاری بهالنیب، واشنگتن عالی اوقویورتی تشبثی بیلن سیتل و بیر وقت‌نینگ اۉزیده انگلستان‌نینگ لندن شهرلریده کتاب حالیده باسیلیب چیقه‌دی.

اونگه، امریکانینگ بیرقطار نفوذلی عالی اوقویورتلری ایش تکلیف قیلیشه‌دی. آلدینی‌گه نظیف شهرانی واشنگتن و هاروارد عالی اوقویورتلری همده پیتزر کالجی طلبه لریگه اۉرته آسیا انتروپولوژی سیدن درس بیره باشله‌دی. 1985دن 1990- ییل‌لرده کلیفورنیا عالی اوقویورتی‌نینگ انتروپولوژی و ا‌ۉرته شرق تدقیقاتلری بۉلیمی پروفیسوری بۉله‌دی.

نظیف شهرانی‌نینگ اۉرته آسیا انتروپولوژی‌سی بۉییچه تیرن (چقور- عمیق) تدقیقاتلری اعتبارگه آلینیب، 1990- ییلدن بېری او یقین شرق تیللری و مدنیتی دیپارتمنتی دایرکتوری (رهبری) همده مرکزی آسیا و یقین شرق بۉلیمی‌نینگ تۉله پروفیسوری حسابلنه‌سدی.

نظیف شهرانی‌نینگ علمی صلاحیتی

پروفیسورنظیف شهرانی 7تیلنی مکمل بیلیشی اونگه خارجی مملکت‌لرگه چیقیب، علمی ایزله‌نیش آلیب باریش امکانینی بېره‌دی. او بویوک بریتانیا، افغانستان، تورکیه، اۉزبېکستان، پاکستان، ایران و باشقه مملکت لرگه تشریف بویوریب، بیر نیچه علمی مقاله لریازه‌دی. نظیف شهرانی(1998-ییلدن)IREX عالی اوقویورتی کېنگشی، SSRC/ACLSمسلمان دولت‌لری و روس اتفاقی( کیینچه لیکMDH) اولکه لرینی اۉرگه‌نیش بیرلشگن کمیته لری اعضاسی دیر. بوندن تشقری امریکا انتروپولوژی اساتستسیه‌سی، امریکا ایتنولوژی جمعیتی و یقین‌شرق تدقیقاتلری اساتسیه‌سی علمی خادمی صفتیده هم ایش آلیب باره‌دی.

مرکزی آسیا، افغانستان و اۉزبېکستان تاریخیگه عاید ایزله‌نیشلری پروفیسور شهرانی‌نینگ علمی ایشلری مرکزی آسیا بیلن باغلیق. 1972- ییلی امریکادن قه‌یتگچ، افغانستان قیرغیزلری تۉغریسیده انتروپولوژیک تدقیقات آلیب باره‌دی. بدخشان ولایتی‌نینگ چین گه چیگره داش تاغلی قیشلاق لریده اولر بیلن21 آی بیرگه یشه‌یدی، دنیا اتنیگرافلری بیلمه‌گن، تصورهم ایتمه‌گن اېل‌نینگ تورموشینی تدقیق اېتیب، باشقه خلق ارا حیات طرزی بیلن قیاسلب، علمی خلاصه لرچیقره‌دی. افغانستان چین بیلن جوده هم تار تاغلی حدود آرقه لی چیگره داش. بو تاغلی اولکه تاجکستان، پاکستان و اوچینچی طرفدن چین دولتلری‌گه توتش. افغانستان گه قره‌شلی منه شو تاغلی اولکه‌ده قیرغیزلر و واخی‌لر یشه‌یدیلر. هرتماندن کته دولتلرنینگ چېگره‌لری بیلن اوره‌ب تشله‌نگنی سببلی بو حدود تشقی دنیادن اوزیلیب قالگن. شهرانی بو ایزله‌نیشلریدن دوکتورلیک دیسرتتسیه‌ده فایده‌لنه‌دی، انتروپولوگیه گه عاید«افغانستان ده‌گی قیرغیزلر و واخی‌لر» ( سیتل- لندن، 1979، 264- بیت، انگلیس تیلیده) کتابی چاپ اېتیله‌دی. یاش عالم بو کتابده قیرغیز و واخی‌لرنینگ اجتماعی- مدنی حیاتی، تورموشی، تاریخی و دیموگرافیک جریانلری کبی مسئله لرنی یاریته‌دی.

بوآسان ایش اېمس اېدی. نظیف شهرانی بویوک بریتانیانینگ بی- بی- سی گروهی نی اۉزی بیلن اوشبو اولکه گه آلیب باریب، محلی خلقلر حقیده حجت‌لی فلم آلیشگه کوندیره‌دی.

شو طریقه دیسیرتتسیه بیلن بیرگه عجایب فلم دنیاگه کېله‌دی. بو فلم‌نینگ باشکان سلطانی نظیف شهرانی اېدی. اول لری هیچ کیم بو اولکه و اونینگ خلقی حقیده یازمه‌گن. 1984- ییلی کلیفورنیا عالی اوقویورتی تمانیدن چاپ اېتیلگن نظیف شهرانی‌نینگ« افغانستانده انقلابلر و قوزغلان لر» (بیرکلی،1984 ،394- بیت) توپلمی‌گه افغانستان‌نینگ سۉنگی انقلاب‌لری تاریخینی یاریتیش گه عاید ایککی کتته علمی ایشی هم کیریتیلگن.

پروفیسورنینگ اۉزبېکستان بیلن باغلیق بیرنیچه ییریک علمی اثری و مقاله لری بار.1986- ییلی امریکانینگ سره‌کوزه عالی اوقویورتی نشر اېتگن 390 بیتلی«دولت، دین و ایتینیک سیاستلری» توپلمی‌گه  کیرگن«افغانستانده  دولت قوریلیشی و اجتماعی پرچه لنیش» علمی ایشی اۉز مهم لیگی و قمره‌ب آلگن دوری جهت دن اجره‌لیب توره‌دی. اونینگ« 1500- 1747- ییللرده فیودالیزم‌نینگ ترقیاتی» قسمیده هراتده‌گی تیموریلر سلطنتی، محمد شیبانی‌خان، بابری‌لر دولتی خصوصیده فکریوریتیله‌دی.

بوندن تشقری، بخارانینگ آخرگی امیری سید عالم خان‌نینگ  افغانستانده‌گی حیاتی، « باسمه‌چیلیک» حرکتی بیلن باغلیق ییریک مقاله‌سلری هم موجود.

آق یول گزیته سی نینگ ۲۳سانیده نشره ایتیلدی

یک پژوهشگر افغانستان برندۀ 

سومین دور جایزۀ بین‌المللی دکتور معین

به روزهای پانزدهم و شانزدهم سرطان (تیرماه) سال 1390 همایش علمی بین‌المللی در شهر آستانه اشرفیه (محل دفن مرحوم دکتور معین) ولایت گیلان جمهوری اسلامی ایران با شرکت جمع کثیری از دانشمندان، پژوهشگران، فرهنگنویسان و استادان دانشگاههای ایران و شماری از کشورهای خارجی برگزار گردید. همایش از سوی ستاد ویژه برگزاری یادبود دکتور معین با همکاری مقام ولایت گیلان،  شورای گسترش زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد آستانه اشرفیه دایر شده بود.

مهمانان دعوت شده به همایش همه کسانی بودند که در زمینه‌های زبان و ادبیات، به ویژه گستره فرهنگنویسی کارهای علمی درخوری انجام داده بودند. در این همایش، از کشور عزیزما افغانستان خانم دکتور شفیقه یارقین و آقای محمدحلیم یارقین- مؤلفان فرهنگ تشریحی دو زبانی به نام "فرهنگ اوزبیکی به فارسی"، که از سوی انتشارات "سخن" در تهران به سال 1386 به نشر رسیده، دعوت شده بودند. گفتنی است که، این فرهنگ در سال 1386 در نمایشگاه بین المللی کتاب تهران به عنوان کتاب فصل سال برگزیده شده، برنده جایزه مربوط گردیده بود.

در برنامه های همایش سخنرانیهای علمی و خوانش اشعار از سوی دانشمندان و شاعران صورت گرفت. خانم دکتور شفیقه یارقین و محمدحلیم یارقین نیز در جمع سخنرانان روز نخست، پیرامون وضع ادبی افغانستان، به ویژه شعر زنان افغانستان، دکتور محمد معین و فرهنگ فارسی او و فرهنگنویسی و ویژه‌گیهای "فرهنگ اوزبیکی به فارسی" سخنرانی نمودند.

در بخش تفویض جوایز "سومین دور جایزه بین‌المللی دکتور معین"، براساس آرای هیئت ویژه برای دو تن از استادان ممتاز و پرکار دانشگاههای ایران (آقای دکتور عباسعلی وفایی رئیس دانشکدۀ زبان و ادبیات و استاد زبان فارسی دانشگاه علامه طباطبایی تهران و رئیس شورای گسترش زبان و ادبیات فارسی و آقای دکتور نیری استاد زبان و ادبیات دانشگاه شیراز) که صاحب تألیفات و پژوهشهای زیاد و ارزنده­یی در زمینه زبان و ادبیات فارسی بودند، تعلق گرفت.

برنده­گان خارجی جایزۀ سال دکتور معین دو تن بودند: یکی، آقای پروفیسور دکتور ولادیمیر ایوانوف استاد زبان فارسی دانشگاه دولتی مسکو و صاحب تألیفات زیاد، از جمله خودآموز زبان فارسی به روسی از کشور فدراتیف روسیه و دوم، خانم معاون سرمحقق دکتور شفیقه یارقین شاعر، نویسنده و پژوهشگر شناخته شدۀ افغانستان، صاحب بیش از 30 عنوان کتاب و رساله چاپ شدۀ پژوهشی و آفرینشی در زمینه های زبان و ادبیات اوزییکی و فارسی، تصحیح و تدوین متون کلاسیک، شعر، داستان کوتاه، ترجمۀ بدیعی و به ویژه تألیف مشترک فرهنگ تشریحی دو جلدی اوزبیکی به فارسی (دربرگیر حدود 40000 هزار واژه، ترکیب و اصطلاح) بودند.

"جایزه سال دکتور معین" عبارت از لوح مخصوص، دیپلوم افتخاری و پنج سکه طلای بهار آزادی بود. تفویض "جایزه سال دکتور معین" در سال 1390 به شاعر، نویسنده و پژوهشگر پرتلاش کشور عزیزمان افغانستان خانم دکتور شفیقه یارقین نه تنها موفقیت و افتخار بزرگ فرهنگی برای شخص او، خانواده و دوستانش میباشد، بلکه یک دستاورد ارزنده علمی و افتخار فرهنگی برای جامعه فرهنگی کشور عزیز ما افغانستان است.

قابل یادکرد است که دکتور شفیقه یارقین قبل براین نیز جوایز و افتخارات علمی-فرهنگی را نصیب شده بود که جایزۀ بین المللی بابر و مدال طلای آن از کشور اوزبیکستان، جایزۀ کتاب سال 1386 از ایران، جایزۀ آزادی مجما «مجتمع جامعۀ مدنی افغانستان»، جایزۀ شعر حکیم ناصرخسرو بلخی و چندین جایزۀ ادبی وزارت اطلاعات و فرهنگ و چندین مدال و نشان افتخار، صداقت، 70-مین سالگرد استرداد استقلال، مدال غازی میربچه خان و تقدیرنامه ها و تحسین نامه ها از نهادهای دولتی و اجتماعی کشور عزیز از آن جمله میباشد.

جایزه بین المللی معین را به این بانوی دانشور، خانواده و دوستانش و جامعۀ فرهنگی افغانستان تبریک گفته، موفقیتها و دستاوردهای بزرگ و درخشان بعدی او را چشم انتظاریم.

کارمندان نشریه آق یول نیز این دست آورد بزرگ رابه پژوهشگرمحترمه دکتور شفیقه یارقین تبریک گفته موفقیت های مزیدشانرا درراه خدمت به فرهنگ تمناداریم

ایران بویوک لغتچیسی دکتور محمد معین

ییل جایزه‌سی نینگ اوچینچی خلق ارا دوره‌سی

1390 نچی ییل، سرطان آیی نینگ 15-16 نچی کونلری، ایران اسلامی جمهوری، گیلان ولایتی، آستانۀ اشرفیه شهری (دکتور محمد معین کۉمیلگن شهر) ده طنطنه‌لی علمی خلق ارا ییغین اۉتکزیلدی. ییغینده ایران دانشگاهلری استادلری، تیل و ادبیات عالملری، تحقیقاتچیلری، سۉزلیکچیلری (فرهنگنویسلر) همده ایریم چېت اېللیک عالملر و تحقیقاتچیلر قتنشگن اېدیلر. اوشبو علمی و خلق ارا ییغین دکتور محمد معین خاطره‌سینی اېسلش کمیته­سی، گیلان ولایت مقامی، فارس تیلی و ادبیاتی نینگ کېنگه‌یتیریش شوراسی (شورای گسترش زبان و ادبیات فارسی) همده آستانۀ اشرفیه بیرلیک اېرکین دانشگاهی تمانیدن یۉلگه قۉییلگن اېدی.

ییغینگه چارلنگن کیشیلرنینگ برچه‌سی، تیل و ادبیات، اینیقسه لغتچیلیک و سۉزلیکچیلیک بۉییچه اهمیتگه سزاوار ایشلر قیلگن کیشلر اېدیلر. افغانستاندن سرمحقق معاونی دکتور شفیقه یارقین و کمینه (محمدحلیم یارقین) چارلنگن اېدیک. بیز، اساساً تورلی علمی و تحقیقات ایشلریمیز و کتاب و رساله‌لریمیز، اینیقسه بیرگه‌لیکده تألیف اېتگن "فرهنگ اوزبیکی به فارسی" آتلی ایکی جلدلیک سۉزلیگیمیز یوزه‌سیدن ییغینگه دعوت بولگن اېدیک. اېسلش کېره‌ک که بیزنینگ اوشبو ایضاحلی سۉزلیگیمیز چمه‌سی 40000 سۉز، بیریکمه و اتمه‌دن عبارت بۉلیب، او 1386 نچی ییلی تهرانده "سخن انتشاراتی" تمانیدن باسیلیب چیققن. قاله بېرسه اۉشه ییلی، تهران خلق ارا کتاب کۉرگزمه‌سیده هم ییل نینگ اۉنته اېنگ یخشی کتابی صفتده تن آلینیب، مخصوص ساورین و مکافاتگه اېگه بۉلگن اېدی.

ییغینده تورلی رسمی و علمی سوزلر رسمی کیشیلر و عالملر تمانیدن اَیتیلیب، شاعرلر ارقه‌لی شعرلر هم اۉقیلدی. بیزگه اېسه ییغین نینگ بیرینچی کونی، بیرینچی علمی بۉلیمیده سۉزلش اوچون نوبت بېریلدی. صحبتلریمیزده، افغانستان نینگ حاضرگی ادبی وضعی، اینیقسه عیاللر شعریتی وضعی، دکتور محمد معین و اونینگ سۉزلیگی، سۉزلیکچیلیک و اۉز سۉزلیگیمیز خصوصیتلری حقیده اشتراکچیلرگه معلومات بېریلدی.

        ساورین (جایزه‌) لرنی تاپشیریش بۉلیمیده، "دکتور معین ییل جایزه‌سی نینگ اوچینچی خلق ارا دوره‌سی" مخصوص هیئت رأیی اساسیده ایران دانشگاهلری نینگ ایکی کیشی ممتاز و پرکار استادلریگه بېریلدی. اولر: تهران علامه طباطبایی دانشگاهی، تیل و ادبیات فاکولته‌سی نینگ رئیس و استادی دکتور عباسعلی وفایی و شیراز دانشگاهی، تیل و ادبیات فاکولته‌سی نینگ استادی دکتور نَیری لر اېدیلر.

        بولرنینگ ایکله‌سی هم فارس تیلی و ادبیاتی بۉییچه بیر قنچه علمی کتاب، رساله‌ و مقاله‌لر مؤلفی بۉلیب، ایران نینگ تانیقلی عالملریدن سنه‌له‌دیلر.

        دکتور معین نینگ خلق ارا ییل ساورونی چېت اېللیک ایکی عالمگه تاپشیریلدی:

        بیری، روسیه فدراتیفی، مسکو دولت دانشگاهی فارس تیلی استادی پروفیسور دکتور ولادیمیر ایوانوف اېدی. دکتور ایوانوف بیر قنچه کتاب، رساله و مقاله­لر همده فارسچه-روسچه ییریک خودآموز مؤلفی دیر.

        ایکینچی، اولکه­میز تانیقلی شاعر، یازووچی و تحقیقاتچیسی معاون سرمحقق دکتور شفیقه یارقین اېدی. دکتور شفیقه یارقین نینگ ممتاز ادبیاتیمیزدن تیارلگن تنقیدی متنلری، شعر و ادبیات (اۉزبېکچه و فارسچه) بوییچه یازگن تحقیقی اثرلری، اوزی نینگ دری و اوزبیک تیلیده یره‌تگن شعر، قیسقه حکایه و بدیعی ترجمه­لری، اینیقسه عمر یۉلداشی (ح. یارقین) بیلن بیرگه‌لیکده تألیف اېتگن "فرهنگ اوزبیکی به فارسی" آتلی ایکی جلدلیک ایضاحلی سۉزلیگی باسیلیب چیققن. اونینگ باسیلگن کتاب و رساله­لری سانی 30 دن آرتیق دیر.

"دکتور معین نینگ خلق ارا ییل ساورینی" مخصوص لوح، فخرلی یارلیغ و بهار آزادی ناملی بېشته آلتین تنگه‌دن عبارت دیر.

دکتور شفیقه یارقین گه تاپشیریلگن "دکتور معین نینگ خلق ارا ییل جایزه‌سی" اونینگ اۉزی، عایله و دوستلری، قاله بېرسه عزیز اولکه‌میز فرهنگی جامعه‌سی اوچون بویوک و افتخارلی علمی-معنوی یوتوق سنه‌له‌دی. شونینگدېک، بو یوتوق اۉزبېک خلقی و برچه اۉزبېک فرهنگیلری و ضیالیلریگه هم تېگیشلی دیر.

آق یول گزیته سی نینگ خادملری هم خانم یارقین نینگ فعالیت لریدن تقدیرلب بو کتته یوتوق نی برچه تیلداشلریمیزگه تبریک لب بوکبی یوتوق لربرچه ضیالی لریمیزنصیبی بولسین دیگن امیدده میز.

ایسلتمه:بو ویبلاک ده گی یازولرنی آدرس نی قید ایتمسدن باشقه سایتلرگه کوچیریش گه رخصت بیریلمه یدی.

دستتان درد نکنه! 

طنز« محمدحلیم یارقین 

هرکشوری با برخی از ویژه گی های جغرافی، تاریخی، عنعنی خود و نیز با برخی از عادات جالب مردمش توجه مسافران و گردشگران را به خود جلب میکند. برخی از آن ویژه گی ها حتی به مشخصۀ آن کشور یا مردمش نیز تبدیل میشود.

          من دو بار به کشور همسایه مان ایران سفر کرده، با گوشه های مختلف زنده گی، عادات و عنعنه های مردم آن کم و بیش شناسا شده ام. از شمار عادات خوب مردم ایران که توجه مسافران را به خود جلب میکند، تعارفات، شیرین زبانی و چرب زبانی بیش از حد آنان نسبت به  یکدیگر و اشخاص است. شیرینی و چربی زبان آنان به حدیست که گاهی در تصور شنونده حتی گمان تملق و چاپلوسی ممکن است ایجاد کند!

          بلی خواننده عزیز. عباراتی چون: "قربون تون!"، "قابلی نداره!"، "تاکسی (یا فروشگاه) مال خودتونه!"، دستتون درد نکنه!"، چاکرتونم!"، "شرمنده تونم!"، "افتخار بخشیدین!" و ده ها گونه از چنین عبارات ورد زبان آنهاست و آن ها را هرجا و در هرموردی به عنوان اظهار تعارف به کار میبرند و شما میشنوید! این تعارفات را نه تنها از سوی کسانی که میشناسیدشان میشنوید، بلکه از هر رانندۀ تاکسی، گارسون، فروشنده، مهماندار و حتی افراد متشخص در هرلحظه میشنوید!

          در جمع عبارات اظهار سپاس، امتنان و تعارفات عبارتی که بیش از همه ورد زبان هر ایرانی شهری و دهاتی، زن و مرد، پیر و جوان و حتی کودکان است، عبارت "دستتون درد نکنه!" است.

          برای شخص من نکته جالب توجه در کاربرد عبارت مذکور این بود که التفات، کمک یا مناسبت چی مادی بود یا معنوی، با دست بود یا با پا؛ از طریق چشم یا گوشها یا ذهن، خلص هرچی بود، آنها اکثر با همان عبارت "دستتون درد نکنه!" اظهار لطف و امتنان میکردند!

          در رابطه به این مسأله بی اختیار از درسهای تاریخ دوران مکتب نام و لقب "طاهر ذوالیمینین" به یادم آمد. آن زمان خوانده بودیم که "طاهر" در شمشیرزنی چنان مهارت داشت که با هردو دست راست و چپش به یکسان میتوانست شمشیر بزند. از اینرو، اورا لقب "ذوالیمینین" یعنی "صاحب دودست راست" داده بودند. در اینجا مهارت دست چپ را هم به حساب دست راست گذاشته بودند!

          در مسألۀ کاربرد عبارت سپاس آمیز "دستتون درد نکنه!" دوستان ایرانی نیز چنین چیزی به نظر میرسید. آنها هرنوع لطف، محبت، کمک و مناسبت نیک طرف مقابل را که با هرعضو یا طریقی صورت میگرفت، به دست حواله نموده، "دستتون درد نکنه!" میگفتند! اینجا چند نمونه را که خودم گواه بودم، برای تان یاد میکنم:

          یکی از دوستان ایرانیم مرا به منزلش دعوت کرده بود. مهماننوازی، التفات و تعارفات دوستم و اعضای فامیل شریفش بیحد بود. به ویژه حرف هایی که در بالا یاد کردم، خیلی زیاد گفته شد و همه را با گوش جان صمیمانه شنیدم. من و دوستم مشغول صحبت گرم و شیرین بودیم و پسر خوردش در گوشه یی مشغول اجرای کارهای خانه گی درسش بود. در همین لحظه پسرک از پدرش پرسید:

 - پدرجان، 7 در 7 چند میشه؟

  پدرش از جایی که نشسته بود، گفت:

-  پسرم 49 میشه!

پسر با نهایت ادب و شیرین زبانی گفت:

 - پدرجان "دستتون درد نکنه!"

 روز دیگر در میدان جلو هوتل محل اقامتم چند پسر نوجوان مشغول بازی فوتبال بودند. من در گوشه یی به تماشایشان ایستاده بودم. ناگهان توپ شوت شده توسط یکی از پسرها درست زیر پای من رسید. یکی از بچه صدا کرد:

  - آغا، لطفاً اون توپو شوت کنین سوی ما!

 من توپ را با شوتی جلو پای آن بچه فرستادم ولی حین شوت، پایم به نوک سنگ برآمده یی خورد و به درد آمد. پسری که توپ را برایش فرستاده بودم، با صدای بلند با گفتن:

   - آغا "دستتون درد نکنه!" از من تشکر کرد!

  در صالون هوتل یکی از کارمندانش در حال نصب تابلوی نقاشی شده به دیوار بود. او خطاب به همکارش که ناظر کار او بود، گفت:

   - آقای مرادی، "دستت درد نکنه" خوب ببین، تابلو راست نصب شده یا نه؟

  آقای مرادی تابلو را از دور به دقت دید و گفت که درست نصب شده است. همکارش با گفتن "دستت درد نکنه!" باز هم از او تشکر کرد!

   شبی در کنسرتی که به افتخار ما مهمانان ترتیب یافته بود، هنرمند آواز خوان خطاب به ما شنونده ها چنین اظهار سپاس کرد:

    - مهمانان عزیز، از این که با حوصله مندی برنامه ما را شنیدید و تشویقمان کردید، جهانی تشکر، الهی "دست همه تون درد نکنه"!!

   دختر خانمی در تیلفون مبایل خود از دوستش میپرسید:

    -لاله جون، "دستت درد نکنه!" برام بگو که امروز خونۀ ما می آیی یا نه؟...! 

  بلی دوستان عزیز، هرجا و در هرموردی با "دستتون درد نکنه!" تعارف یا اظهار امتنان میشد!

          ولی در جریان سفر اخیرم فقط یک بار شاهد برهم خوردن این عادت عجیب شده، عوض "دستتون درد نکنه!" عبارت دیگری را شنیدم:

          واقعه از این قرار بود، که روزی با دوست افغانستانیم آقای بهرالدین خان شارق غرض صرف طعام چاشت به رستورانتی رفتیم و سپارش ماهی دادیم. پس از صرف طعام و پرداخت پول، میخواستیم از رستورانت بیرون شویم که گارسون مطابق معمول جلو در پیدا شد. او با لحن صمیمی و خوشایندی چنین گفت:

          - "خیلی خوش اومدین، معده تون درد نکنه"!!

          من با شنیدن این حرف گارسون که خلاف عادت معمول  ایرانی ها بود، تعجب کردم و از روی کنجکاوی از آقا گارسون پرسیدم:

          - برادر، من به عنوان تعارف و اظهار لطف و امتنان همیشه عبارت "دستتون درد نکنه!" را شنیده بودم. چی شد که شما این بار برخلاف معمول آن عبارت را به کار نبرده، عبارت "معده تون درد نکنه" ره گفتین؟!

          گارسون گفت:

          - چاکرتونم. به بزرگواری تون ببخشین. ماهی رو که الان خوردین مدت زیادی ازش گذشته و کمی خراب شده بود. ازون سبب با اظهار "معده تون درد نکنه!" برای تون آرزوی سلامتی کردم!!!

تهران، 11-قوس (آذر)، 1389